Neden Sui Shu? Zhou Shu ile aynı yıl (MS 636) tamamlanmış olsalar da farklı dönemleri anlatırlar. Zhou Shu 50 Göktürklerin kökenini ve 581'e kadarki ilk kuşağını anlatır; Sui Shu 84 581-618 dönemini. Üç katkısı öne çıkar: (1) Doğu kağanlarının Sui dönemi tarihi — İşbara (Shabolüe), Tulan, Yami (Qimin) ve Shibi; Sui sarayının kağanları birbirine karşı kullanma siyaseti; (2) Batı Türkleri bölümü (西突厥) — kanadı Muğan'ın oğlu Apa'dan başlatır, ardından Niri, Chuluo ve Shegui kağanlarını anlatır. İstemi'yi kurucu olarak gösteren Tang tarihleridir (Jiu Tang Shu 194下, Xin Tang Shu 215下); Tong Yabgu da yalnız onlarda geçer; (3) Jingji Zhi — Çin'in ilk kataloğu değildir, ama dört bölümlü (經·史·子·集) düzeni adlandırır; adı geçen bazı kayıp eserler (ör. Tujue Suochu Fengsu Shi) Türklerle ilgilidir.
Derleme Ekibi
Sui Shu, Tang Taizong'un MS 629'da başlattığı Beş Hanedan Tarihi projesinin parçasıdır. Jiu Tang Shu 73'e göre Sui tarihi Wei Zheng'e verildi; Fang Xuanling ile birlikte bütün tarihlerin genel denetimi de ondaydı. Projeyi öneren Linghu Defen Zhou tarihini yazdı ve öteki tarihlerin derlenmesini düzenledi. Sui Shu'nun kayıt ve biyografilerini Jiu Tang Shu 71 Kong Yingda ile Xu Jingzong'a, Liu Zhiji'nin Shitong'u Yan Shigu ile Kong Yingda'ya bağlar.
Wei Zheng Tang Taizong'un "ayna"sıydı — eleştirel danışmanı. Wei Zheng 643'te ölünce Taizong'un söylediği söz Jiu Tang Shu 71'de kayıtlıdır: "Wei Zheng öldü, bir aynamı yitirdim." Aynı biyografiye göre Sui Shu'nun önsöz ve değerlendirme bölümleri onundur; Yang Di gibi önceki hanedan imparatorlarının eleştirisinde açıklık bu bölümlerde görülür. Eser iki aşamada tamamlandı: liezhuan+benji 636'da, zhi 20 yıl sonra (656) Zhangsun Wuji tarafından bitirildi.
85 Fasıl Yapısı
Sui Shu 85 babdır ama özel bir yapıya sahiptir: zhi'si (30 bab) Beş Hanedan'ın ortak tematik bölümü olarak işlev görür — Liang, Chen, Kuzey Qi, Kuzey Zhou ve Sui için tek tematik referans. Bu, Zhou Shu ve Bei Qi Shu'nun zhi eksikliğini tamamlar. Jingji Zhi (經籍志, bibliyografya) Çin'in ilk kataloğu değildir, ama dört bölümü 經·史·子·集 diye adlandırarak sonraki katalogların düzenini kurar. Türk tarihi için Bab 84 (北狄) birincildir; Batı Türkleri için ayrı bir bölüm de içerir.
Bab 84 (北狄) Türk tarihi için ana babdır: Türkler, Batı Türkleri, Tiele, Xi, Kıtan ve Shiwei bölümlerini içerir. Ayrıca Jingji Zhi (Bab 32-35) bugün kayıp olan bazı eserlerin adlarını korur. Bu sayfadaki 7 anahtar pasajın kaynağı her pasajda ayrıca belirtilmiştir.
Bab 84 & Jingji Zhi'den Anahtar Pasajlar
Batı kanadı ve Sui dönemiyle ilgili 7 pasaj. Bunlardan Akhunların yenilgisi (Sui Shu 84, Muğan'a bağlı), Tardu ve Shegui (Sui Shu 84) ve Jingji Zhi Sui Shu'ya dayanır. Ötekilerin asıl kaynağı başka kitaplardır: İstemi ve Tong Yabgu Tang tarihlerinde (Jiu Tang Shu 194下, Xin Tang Shu 215下), Aşina İmparatoriçe Zhou Shu 9 ve 50'de, Aşide klanı Tang tarihlerinde, Zemarkhos elçiliği yalnız Menander'de geçer.
Akademik Güvenilirlik
Sui Shu, Sui'nin yıkılışından kısa süre sonra, dönemi yaşamış kişilerin elinden çıktı; önsöz ve değerlendirmeleri Wei Zheng yazdı. Ancak Tang meşruiyet bias'ı (özellikle Yang Di değerlendirmesinde) dikkat ister. Genel değerlendirme:
Erişim Kaynakları
Sui Shu metnini doğrudan incelemek için kaynaklar. Çince kayıtların standart çevirileri Doğu Türkleri için Liu Mau-tsai 1958 (Almanca), Batı Türkleri için Chavannes 1903 (Fransızca) derlemeleridir. Peter Golden (1992) ve Denis Sinor (Cambridge History of Early Inner Asia, 1990) bu kayıtları Türk Kağanlığı’nın genel tarihi içinde değerlendirir.
İlişkili Kronikler
Sui Shu 84 Zhou Shu 50'nin devamı olarak okunmalıdır: Zhou Shu 581'e kadarki ilk kuşağı, Sui Shu 581-618 dönemini anlatır. 618 sonrasını Jiu Tang Shu devralır. Aşağıdaki 4 kronik birlikte okunmalıdır:
Bu Kronikte Geçen Şahıslar
Sui Shu ve bu sayfadaki pasajlarla bağlantılı 10 tarihsel figür. Bazıları (İstemi, Tong Yabgu, Aşide klanı) Sui Shu'da geçmez; kartlarında hangi kaynakta geçtikleri belirtilmiştir. Tardu (Bujia Kağan) Sui dönemi Türk siyasetinin başlıca aktörlerindendir.
Sui Shu'yu Doğru Okumak
Sui Shu 84, 581-618 Türk tarihi için vazgeçilmezdir: Doğu kağanlarının Sui ile ilişkileri, Batı Türkleri bölümü (Apa, Niri, Chuluo, Shegui) ve Tiele. İstemi, Zemarkhos elçiliği ve Tong Yabgu için Tang tarihleri ve Menander kullanılmalıdır. Zhou Shu 50 ile art arda okunmalı: Zhou Shu ilk kuşağı, Sui Shu sonrasını anlatır. Jingji Zhi ise kayıp eserlerin adlarını koruduğu için ayrı bir değer taşır. Sui Shu'yu bu sitede üç yoldan kullanabilirsiniz:
- İstemi okuması: İstemi Kağan sayfası (Modül 20). İstemi Sui Shu'da geçmez; Çince kayıtları Tang tarihlerindedir (Jiu Tang Shu 194下, Xin Tang Shu 215下) ve Menander (Grekçe) ile Taberî (Arapça) ile birlikte okunur.
- Batı Türkleri okuması: Sui Shu 84 Batı kanadını Apa, Niri, Chuluo ve Shegui üzerinden anlatır; Tardu'nun İstemi'nin oğlu olduğu bilgisi Xin Tang Shu 215下'te, Tong Yabgu dönemi Jiu Tang Shu 194下'tedir.
- Kayıp eserler: Jingji Zhi'nin tarih bölümünde adı geçen ve bugün kayıp olan Türklerle ilgili eserler (ör. Tujue Suochu Fengsu Shi, Pei Ju'nun Sui Xiyu Tu'su) için yukarıdaki Jingji Zhi pasajına bakın.
Bu sayfa 8 kronik kartı serisinin altıncısıdır. Zhou Shu + Sui Shu ikiz çiftini tamamladı — iki kitap birlikte Göktürk tarihini 618'e kadar getirir. Sırada son iki kart: Jiu Tang Shu (Göktürk yıkımı + II. Göktürk + Uygur başlangıcı) ve Xin Tang Shu (Tang dönemi modern sentezi).