Neden Jiu Tang Shu? Türk tarihinin en zengin ve en kapsamlı Çince kaynağıdır. 200 bab hacminde Tang hanedanının 289 yıllık tarihini belgeler — bu dönem Türk tarihinin en belgelenmiş yüzyıllarıdır. Üç kritik benzersizlik: (1) II. Göktürk Kağanlığı için iki ana Çince kaynaktan biri (Bab 194上; diğeri Xin Tang Shu 215) — Kutluk'un 682-683 ayaklanmasından Bilge Kağan'ın 734 ölümüne. Bu Orhun yazıtlarıyla çapraz okuma imkanı sağlar — Türk ve Çin perspektifleri yan yana; (2) Uygur Kağanlığı'nın tam tarihi (Bab 195) — 744 kuruluşundan 840 yıkılışına ve sonrasındaki dağılışa; Tang ittifakı ve evlilikler. Bu Karahanlı öncesi son halka; (3) Tang Taizong'un MS 630 I. Göktürk yıkımı — Bab 194上'te ayrıntılı. Bumin soyunun Xieli Kağan'la son bulup, Kutluk'la dirilişi.
Derleme Ekibi
Jiu Tang Shu, Beş Hanedan döneminin (MS 907-960) son yıllarında, Geç Jin hanedanında derlendi. Zhao Ying MS 941'de projeyi başlattı; Liu Xu MS 945'te tamamlayıp sundu. Ancak Geç Jin'in ömrü kısa — sadece 11 yıl (936-947). Proje bu zorlu bağlamda hızla bitirildi.
Jiu Tang Shu'nun sunulmasından iki yıl sonra Geç Jin Kidan/Liao tarafından yıkıldı (MS 947). Jiu Wudai Shi 89'a göre Liu Xu, Kidan hükümdarından onursal bir unvan aldı ve aynı yıl hastalıktan öldü. Derlemenin kısa sürede bitirilmesi metne yansıdı: bazı olaylar farklı bablarda farklı versiyonlarla anlatıldı. Bu çelişkileri gidermek için 115 yıl sonra Song akademisyenleri Xin Tang Shu'yu (MS 1060) yazacaktı.
Fasıl Yapısı
Jiu Tang Shu 200 babdır — kendisinden önceki resmî tarihlerin en hacimlisi. Hou Hanshu'nun 80 liezhuan'ına karşı Jiu Tang Shu 150 liezhuan içerir. Bu genişlik Tang hanedanının 289 yıllık ömrünü (en uzun Çin hanedanlarından) yansıtır. Ancak biao (kronolojik tablolar) yoktur — Shiji'den devralınan yapı sadeleşti. Türk tarihi için Bab 194 (上: Doğu Türkleri, 下: Batı Türkleri) ve Bab 195 Uygur birincildir — ikisi birlikte 300 yıllık Türk siyasi tarihini anlatır.
Bab 194 Türk tarihinin en zengin Çince bölümlerindendir. 194上 (Doğu Türkleri): I. Kağanlığın sonu, 630 Tang zaferi ve II. Kağanlık (Kutluk, Kapgan, Bilge Kağan, Kültegin, Tonyukuk) — Orhun yazıtlarının Çince paraleli. 194下: Batı Türkleri. Bab 195 Uygur Kağanlığı'nın tarihi (MS 744-840) — Maniheizm, Tang ittifakı, üç yönlü dağılım. Bu sayfada bu iki fasıldan 7 anahtar pasaj.
Bab 194 & 195'ten Anahtar Pasajlar
Tang dönemi Türk tarihinin 6 temel kırılma noktası: MS 630 I. Göktürk yıkımı, MS 682 II. Göktürk'ün Kutluk tarafından kuruluşu, Kapgan Kağan zirvesi (692-716), Bilge Kağan-Kültegin-Tonyukuk üçlüsü (716-734, Orhun yazıtları çağı), MS 744 Uygur Kağanlığı'nın kuruluşu ve MS 840 üç yönlü dağılım (bölüm Uygurların Maniheizmini 813 kaydından itibaren anar; Bögü'nün 763'te bu dini benimsemesi Karabalgasun yazıtından bilinir).
Akademik Güvenilirlik
Jiu Tang Shu Tang dönemi Türk tarihinin birincil Çince kaynağıdır. Yakın derleme tarihi (Tang'ın çöküşünden 38 yıl sonra) ve birinci-el arşiv erişimi önemli güç sağlar. Ancak editoryal acele metne yansımıştır — bu, 115 yıl sonra Xin Tang Shu'nun yazılmasına neden olmuştur. Genel değerlendirme:
Erişim Kaynakları
Jiu Tang Shu metnini doğrudan incelemek için kaynaklar. Liu Mau-tsai 1958 Bab 194'ün Doğu Türk kısmının Almanca çevirisini içerir (Uygur bölümü 195 bu eserde yoktur; onun için Mackerras 1972). Michael Drompp 2005 Uygur Kağanlığı'nın 840 sonrası yıkılışına ilişkin Tang belgelerini çevirir. Talât Tekin 1968 Orhun Türkçesi grameri ve yazıt çevirileriyle Jiu Tang Shu 194上 ile yan yana okunabilecek bir kaynaktır.
İlişkili Kronikler
Jiu Tang Shu Tang dönemi için en zengin kaynak olsa da Xin Tang Shu ile çift-metin okunmalıdır. İkisinin karşılaştırmalı analizi Tang tarihyazımının klasik yöntemidir. Ayrıca Tang Huiyao ve Cefu Yuangui tematik tamamlayıcılardır. Aşağıdaki 4 kronik birlikte okunmalıdır:
Bu Kronikte Geçen Şahıslar
Jiu Tang Shu Bab 194 ve 195 11 önemli tarihsel figürü içerir. II. Göktürk üçlüsü: Bilge Kağan, Kültegin, Tonyukuk — üçü de Orhun yazıtlarının baş figürleri. Kutluk II. Göktürk'ün siyasi dirilişini gerçekleştirdi. Yaglakar Kağan Uygur Kağanlığı'nı kurdu. Bögü Kağan Manikheizm'i resmi din ilan eden benzersiz lider.
Jiu Tang Shu'yu Doğru Okumak
Jiu Tang Shu 194 + 195, Türk tarihinin en zengin Çince kaynağıdır. Ancak Çin perspektifinden yazıldığı için Türk iç dinamikleri kısmen kör noktada kalır. Bu sınırlılık Orhun yazıtları (Kültegin, Bilge Kağan, Tonyukuk) ile doldurulur — Türkçe birinci-el kaynak. Ayrıca Xin Tang Shu (MS 1060) çift-metin okuma için zorunludur. Jiu Tang Shu'yu bu sitede üç yoldan kullanabilirsiniz:
- II. Göktürk + Orhun okuması: Bab 194上'teki Bilge Kağan-Kültegin-Tonyukuk üçlüsü, Orhun yazıtlarıyla yan yana okunmalı. Etnogenez sayfası bu çapraz okumayı gösterir.
- Uygur Kağanlığı okuması: Bab 195 Uygur'un tam 104 yıllık tarihini anlatır. Hanedanlar sayfası Uygur Kağanlığı'nı bu Jiu Tang Shu pasajlarına dayanarak detaylandırır.
- Karahanlı öncesi zincir: MS 840 Uygur dağılımı → Karluk karışımı → Karahanlılar'ın ön-dönemi. J-PH1795 ve Boylar Atlası sayfaları bu zinciri izler.
Bu sayfa 8 kronik kartı serisinin yedincisidir. Artık Türk tarihinin MÖ 209'dan MS 840'a uzanan kemeri 7 kronikle izlenebilir durumda. Sırada son kart: Xin Tang Shu (MS 1060) — Tang dönemini Song akademisyenlerinin (Ouyang Xiu, Song Qi) yeniden yorumu. Jiu Tang Shu ile karşılaştırmalı okuma, modern Tang tarihyazımının standardı.