Veri seti

Türk boyları: ad, şecere ve baba hattı

“Hangi boy hangi haplogrubu taşır?” sorusu, bu sitede en çok sorulan ve en çok yanlış yanıtlanan sorulardan biri. Bu sayfa soruyu üç parçaya ayırıyor: boy adları nereden geliyor, genetik bu adlara hangi ölçekte yanıt verebiliyor, ve Türkiye için elimizde ne var.

Son güncelleme: 23 Ekim 2026 Kanıt türü: Hakemli / akademik + Kitap, tez, ansiklopedi
Önce bu

Boy adı bir kayıttır, bir ölçüm değil. Kaynaklarda bir boyun adı, damgası ve ongunu vardır; bu, bir topluluğun kendini nasıl adlandırdığının kaydıdır. Aynı liste kaynaktan kaynağa değişir — Kâşgarlı yirmi iki boy sayar, Reşîdüddin yirmi dört.

Genetik, klan ölçeğinde yanıt verir; boy ölçeğinde vermez. Kazak uruklarında kurucu etkiler ölçülmüştür — bazı uruklarda erkeklerin büyük çoğunluğu yakın bir ortak atadan gelir. Ama yirmi dört Kazak boyunun çoğu için gösterilen şey tersidir: boylar derin ve heterojen baba hatları taşır[1].

Türkiye'deki boy adları için böyle bir sınama hiç yapılmadı. Boy ya da aşiret adına göre örneklenmiş, hakemli bir Y kromozomu çalışması yok. Bu yüzden “şu boy şu hattı taşır” cümlesi Anadolu için hiçbir veriye dayanmaz.

1. Boy listeleri nereden geliyor?

Bugün bilinen yirmi dört Oğuz boyu listesi, Reşîdüddin'in Câmiʿu't-tevârîh'indeki (yaklaşık 1310) düzenlemeye dayanır[2]. Ondan iki buçuk yüzyıl önce Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti't-Türk'te boyları damgalarıyla birlikte sayar, ama listesi yirmi ikidir: ilk sırada Kınık, ikinci sırada Kayığ vardır; Kızık ve Karkın yoktur[3]. Faruk Sümer, asıl sayının yirmi dört olduğunu ve Kâşgarlı'da eksik görünenlerin başka adlar altında sayıldığını savunur[4].

Reşîdüddin boyları Bozok ve Üçok diye iki on ikili kola ayırır ve her birine ad anlamı, ongun ve damga verir. Bu simgeler de kaynağa göre değişir: Kayı'nın ongunu Reşîdüddin'de şahin, Ebülgazi Bahadır Han'da sungurdur. Yani liste bir doğa olgusunun kaydı değil, bir yazım geleneğidir — hangi boyun listede olduğu, hangi sırada durduğu ve hangi simgeyi taşıdığı, hangi metni okuduğunuza bağlıdır.

Hanedanı Kayı boyuna bağlayan ilk metin Yazıcıoğlu Ali'nin Tevârîh-i Âl-i Selçuk'udur (1420'ler–1436)[5]; Kayı damgası Osmanlı sikkelerinde ilk kez II. Murad döneminde görülür. Bu zamanlama, bağın hanedanın kuruluşundan sonra kurulduğunu gösterir — ayrıntısı “Kayı” bir genetik imza mı? kanıt dosyasında.

Kıpçak ve Karluk için liste geleneği yok

Oğuzlar için sayılı boy listesi geleneği varken Kıpçaklar için yoktur: kaynaklar coğrafi bölümlenme (beş bölge, her biri kendi başbuğuyla) ve birliğe katılan boylar üzerinden konuşur[6]. Karluklar için de numaralı liste yoktur; kaynaklarda “Üç Karluk” biçimi geçer[7]. “Oğuz”, “Kıpçak” ve “Karluk” bugün aynı zamanda birer dil kolu adıdır (Güneybatı, Kuzeybatı, Güneydoğu Türk dilleri); bir halkın dil kolu ile boy adı aynı şey değildir.

2. Genetik hangi ölçekte yanıt verir?

Bu sorunun en iyi sınandığı yer Kazak boylarıdır: yaşayan bir uruk örgütü, yazılı şecere (şejire) ve yüzlerce kişilik örneklemler bir arada. Altı ayrı çalışma aynı soruyu farklı ölçeklerde yanıtlıyor ve çıkan sonuç tutarlı.

Boy ölçeğinde ortak ata yok. Orta Asya'nın göçebe kökenli topluluklarında soy ve klan üyeleri çoğu zaman yakın bir ortak baba atası paylaşır — ama bu ortaklık boy düzeyine çıkıldığında kaybolur[8]. Yirmi dört Kazak boyunu kapsayan 1.171 kişilik çalışma aynı sonucu ölçekli biçimde verir: boyların çoğu “derin ve heterojen baba soyları” taşır, yalnız bir azınlığı tek bir kurucu atadan iner[1].

Uruk ölçeğinde kurucu etki var. Güney Kazakistan'ın Ulu Cüz uruklarında bir bölümü ortak bir havuzu paylaşırken üç Uysun uruğu — Ysty, Sırgeli ve Oşaktı — bu havuzun tümüyle dışında kalır; Sırgeli'de N1a1a, Ysty'de J1 örneklemin dörtte üçünü aşar[9]. Jetiru boyunun yedi uruğundan dördünde benzer kurucu etkiler görülür (Teleu'da J2a2 %83, Tama'da C2a1a3 %64, Kereyit'te N1a2 %59, Kerderi'de R1a1a %55); kalan üçünde baskın bir hat yoktur[10].

Bu oranların dayandığı uruk örneklemleri küçüktür — çoğu yirmi kişinin altında. Küçük örneklemde tek bir geniş aile bütün tabloyu belirleyebilir; sayılar bu yüzden “şu uruğun erkeklerinin yüzde kaçı” diye değil, “bu örneklemde kurucu etki görülüyor” diye okunmalıdır.

Asıl bulgu burada

Ulu Cüz'ün geleneksel şeceresi dokuz uruğu tek bir ataya bağlar. Genetik bu şecerenin tarihlendirmesini doğruluyor — ortak hattın genişlemesi 13.–14. yüzyıla düşüyor — ama tek ata iddiasını doğrulamıyor: yazarların kendi ifadesiyle “geleneksel tek ata yerine genetik olarak en az üç ata hattı” var[9]. Aynı biçimde Jetiru'nun yedi uruğu “tek bir baba atasından değil, birbirinden bağımsız kurucu hatlardan” gelir[10].

Kurucu etki ne demek, ne demek değil? “Teleu'da J2a2 %83” cümlesi, o örneklemde adı taşıyan erkeklerin çoğunun yakın akraba olduğunu söyler. “J2a2, Teleu'nun haplogrubudur” demez ve kalan altıda biri yok saymaz. Örtüşmenin beklendiği durumlar bellidir: bugüne gelen bir uruk örgütü, yakın tarihli yazılı şecere ve babasoylu yerleşme düzeni bir aradaysa. Bu koşullar yoksa örtüşme de beklenmez — bozkır din adamı soyları (koja, sunak) bunun temiz örneğidir: soy manevi olduğu için bu topluluklar birçok haplogrup taşır[11].

Şecerelerin bazı iddiaları tutuyor, bazıları tutmuyor — ve ikisi de aynı çalışmadan çıkabiliyor. Kerey boyunun 207 erkekle yapılan incelemesi, boyun kendi içindeki iki büyük kolun ortak bir atadan geldiğini doğruluyor; buna karşılık Uak, Sırgeli, Aday, Törtkara, Karakerey ve Kereyit boylarıyla akrabalık rivayetlerini desteklemiyor. Kereyit ile bağ bulunmaması, boyun Cengiz Han'ın üvey babasına bağlanmasını da şüpheli kılıyor[12].

3. Türkiye için elimizde ne var?

Boy adına göre örneklenmiş hakemli bir çalışma yok. Türkiye'de Oğuz boy adlarına (Kayı, Afşar, Kınık…) göre seçilmiş örneklemlerle yapılmış, hakem denetiminden geçmiş bir Y kromozomu çalışması bulunmuyor. Bu, “şu boyun köylerinde şu oran” biçimindeki bütün iddiaların dayanaksız olduğu anlamına gelir.

Elimizdeki en kapsamlı Türkiye verisi 523 erkekle yapılan çalışmadır[13]: örnekleme ölçütü beyan edilen baba tarafı yerleşimidir, boy değil. Orada Orta Asya ile ilişkilendirilen hatların (C, Q ve O) toplamı %3,4'tür; aynı çalışma yakın dönem baba hattı akışını “zayıf ama saptanabilir”, %9'un altında tahmin eder.

Boy değil ama köy ölçeğinde bir sınama var: Orta Anadolu'da baba hattı çeşitliliğinin köyler arasında yapılandığı, bu yapıyı çizen sınırların etnik ya da dinsel aidiyet değil, yerel ata ve köken anlatıları olduğu gösterilmiştir[14]. Yani Anadolu'da bir ad–hat ilişkisi aranacaksa, ölçek boy değil yerleşmedir.

Bir de şu var: Oğuz kolunun örnek halkı sayılan Türkmenlerde baba hattı tablosu, popüler anlatıdaki “J2 ve R1b” eşitlemesine uymuyor. Yayımlanmış Türkmen örneklemlerinde Q-M242 oranı %2 ile %73,5 arasında değişir ve örneklemlerin çoğunda en kalabalık hattır — ama her örneklemde değil; aşağıdaki tabloda küçük bir örneklemde (n = 30) en kalabalık hat R1b'dir. Tablo, aynı halkın farklı örneklemlerinin birbirinden ne kadar ayrılabileceğinin de örneğidir:

Türkmenler için yayımlanmış örneklemler ve en sık görülen baba hatları. Her satır ayrı bir örneklemdir; en yüksek sekiz hat gösterilir. Yıldızlı adlar (örneğin J2*) bir üst dalın kaynakta ayrı verilen alt dalları çıkarıldıktan sonra kalan kesimi gösterir. “Öteki hatlar”, kaynak tablodan bu veri setine ayrı sütun olarak alınmamış hatların toplamıdır.
ÖrneklemnBaşlıca hatlarKaynak
Türkmenler · Karakalpakistan83Q %73,49 · öteki hatlar %9,66 · R1b-M269 %4,82 · R1a-M198 %3,61 · G %3,61 · N %2,41 · C %1,2 · J2* %1,2[15]
Türkmenler · Gülistan68Q %42,65 · öteki hatlar %23,53 · R1a-M198 %14,71 · J2* %5,88 · G %5,88 · R1b-M269 %4,41 · N %2,94[15] asıl: Grugni et al., 2012
Türkmenler · Cevizcan74Q %33,78 · öteki hatlar %27,03 · R1a-M198 %16,22 · N %6,76 · J2* %6,76 · G %4,05 · O %2,7 · C %1,35[15] asıl: Cristofaro et al., 2013
Türkmenler30R1b-M269 %36,7 · J %16,7 · F* %13,3 · K* %13,3 · P/Q/R*/R2 toplamı %13,3 · R1a-M198 %6,7[16] asıl: Tambets 2018 Ek Tablo S5, kaynak no. 4

4. Bunu söylemek doğru değil

Boy adlarından çıkarılamayacak iddialar

5. Bu sayfanın eski sürümünde ne vardı?

Bu adreste daha önce “Türk Boyları Atlası” duruyordu. Paket 2e'de sayfanın kaynaksız grafikleri ve boy kartlarındaki haplogrup listeleri kaldırılmıştı; geri kalanı bu pakette yeniden yazıldı, çünkü omurgasındaki iddialar kaynağına geri götürülemedi. Tek tek:

Eski sayfanın doğru kısmı korundu: boy adının bir Y-DNA imzası olmadığı uyarısı ve Kayı kutusu, bu sayfada genişletilerek sürüyor. Değişikliğin tam kaydı Düzeltmeler sayfasındadır.

Kaynaklar

  1. Khussainova, Elmira vd. «Genetic relationship among the Kazakh people based on Y-STR markers reveals evidence of genetic variation among tribes and zhuz.» Frontiers in Genetics 12 (2022): 801295. doi:10.3389/fgene.2021.801295 Hakemli / akademik
  2. Reşîdüddin Fazlullah. Jamiʿu’t-tawarikh: Compendium of Chronicles. A History of the Mongols, Kısım 1. Çev. W. M. Thackston. Cambridge, MA: Harvard University, 1998. Birincil kaynak
  3. Kâşgarlı Mahmud. Compendium of the Turkic Dialects (Dīwān Luγāt at-Turk). Yay. ve çev. Robert Dankoff ve James Kelly. Kısım I. Cambridge, MA: Harvard University, 1982. Birincil kaynak
  4. Sümer, Faruk. «Oğuzlar.» TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 33 (İstanbul, 2007): 325–330. islamansiklopedisi.org.tr, 22 Ekim 2026'da alındı Kitap, tez, ansiklopedi
  5. Yazıcıoğlu Ali. Tevârîh-i Âl-i Selçuk (Oğuznâme–Selçuklu Tarihi). Haz. Abdullah Bakır. İstanbul: Çamlıca Basım Yayın, 2009. (Eserin telifi 1420'ler–1436 arasıdır.) Kitap, tez, ansiklopedi
  6. Uydu Yücel, Muallâ. «Kıpçaklar» (1. bölüm). TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 25 (Ankara, 2002): 419–421. islamansiklopedisi.org.tr, 22 Ekim 2026'da alındı Kitap, tez, ansiklopedi
  7. Salman, Hüseyin. «Karluklar.» TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 24 (İstanbul, 2001): 509–510. islamansiklopedisi.org.tr, 22 Ekim 2026'da alındı Kitap, tez, ansiklopedi
  8. Chaix, Raphaëlle vd. «The genetic or mythical ancestry of descent groups: lessons from the Y chromosome.» American Journal of Human Genetics 75, sayı 6 (2004): 1113–1116. doi:10.1086/425938 Hakemli / akademik
  9. Zhabagin, Maxat vd. «The medieval Mongolian roots of Y-chromosomal lineages from South Kazakhstan.» BMC Genetics 21, Ek sayı 1 (2020): 87. doi:10.1186/s12863-020-00897-5 Hakemli / akademik
  10. Zhunussova, Aigul vd. «Genetic genealogy of Y-chromosome in the Zhetiru tribe of the Kazakh population from Kazakhstan.» Frontiers in Genetics 16 (2025): 1516130. doi:10.3389/fgene.2025.1516130 Hakemli / akademik
  11. Ashirbekov, Yeldar vd. «Genetic polymorphism of Y-chromosome in Kazakh populations from Southern Kazakhstan.» BMC Genomics 24 (2023): 649. doi:10.1186/s12864-023-09753-z Hakemli / akademik
  12. Zhabagin, Maxat vd. «Y-chromosomal insights into the paternal genealogy of the Kerey tribe have called into question their descent from the stepfather of Genghis Khan.» PLOS ONE 19, sayı 9 (2024): e0309080. doi:10.1371/journal.pone.0309080 Hakemli / akademik
  13. Cinnioğlu, Cengiz vd. «Excavating Y-chromosome haplotype strata in Anatolia.» Human Genetics 114, sayı 2 (2004): 127–148. doi:10.1007/s00439-003-1031-4 Hakemli / akademik
  14. Gökçümen, Ömer vd. «Biological ancestries, kinship connections, and projected identities in four Central Anatolian settlements: insights from culturally contextualized genetic anthropology.» American Anthropologist 113, sayı 1 (2011): 116–131. doi:10.1111/j.1548-1433.2010.01310.x Hakemli / akademik
  15. Zhabagin, Maxat vd. «The connection of the genetic, cultural and geographic landscapes of Transoxiana.» Scientific Reports 7 (2017): 3085. doi:10.1038/s41598-017-03176-z Hakemli / akademik
  16. Tambets, Kristiina vd. «Genes reveal traces of common recent demographic history for most of the Uralic-speaking populations.» Genome Biology 19 (2018): 139. Ek Tablo S5, 57 Avrasya nüfusunun Y haplogrup frekanslarını derler; her satırın asıl yayınını adlandırır. doi:10.1186/s13059-018-1522-1 Hakemli / akademik
  17. Eiberg, Hans vd. «Blue eye color in humans may be caused by a perfectly associated founder mutation in a regulatory element located within the HERC2 gene inhibiting OCA2 expression.» Human Genetics 123, sayı 2 (2008): 177–187. doi:10.1007/s00439-007-0460-x Hakemli / akademik
  18. Lamason, Rebecca L. vd. «SLC24A5, a putative cation exchanger, affects pigmentation in zebrafish and humans.» Science 310, sayı 5755 (2005): 1782–1786. doi:10.1126/science.1116238 Hakemli / akademik
Bu sayfayı kaynak gösterin:
turk.kim. “Türk boyları: ad, şecere ve baba hattı” Veri seti, 23 Ekim 2026. https://turk.kim/boylar_atlasi.html

İlgili

Kanıt dosyası“Kayı” bir genetik imza mı? AraçÖrneklem karşılaştırma MakaleTürk dilleri nasıl yayıldı? DizinVeri ve araçlar