1. "Ning 2020 — Göktürk elit mezarlarında 9 bireyin 6'sı J2"

Ne yazıyordu

Site genelinde 32 sayfada, Göktürk elit mezarlarından 9 bireyin 6'sının J2 haplogrubu taşıdığı ve bunun kaynağının Ning 2020, Nature olduğu belirtiliyordu. Bazı sayfalarda mezarlık adı Şombuuzyn Belchir ya da Bayanbulag olarak veriliyor, atıf kimi yerde Nature, kimi yerde Nature Communications, kimi yerde PNAS olarak gösteriliyordu.

Kaynak makale incelendi

Ning C. et al. (2020). "Ancient genomes from northern China suggest links between subsistence changes and human migration." Nature Communications 11:2700. DOI 10.1038/s41467-020-16557-2 · PMID 32483115 · PMCID PMC7264253

Tam metin, üç Excel eki ve 58 sayfalık ek PDF tarandı. Makale kuzey Çin'de 7500–1700 BP arası 55 antik genom inceler (Sarı Nehir, Batı Liao Nehri, Amur Nehri havzaları). Ek Veri 1'deki kültür dağılımı:

En genç örnek yaklaşık MS 74'e tarihlidir. Göktürk Kağanlığı 552–744 CE arasıdır — yani makalenin en yeni örneğinden en az 478 yıl sonra. Ek materyalde "J" ile başlayan tek bir Y haplogrubu geçmez; metinde "Ashina", "Khagan" ve "Göktürk" kelimeleri hiç yer almaz. Makalenin bildirdiği Y bulgusu şudur: "AR males exclusively harbor Y haplogroup C2b1a" (Amur bölgesi erkekleri istisnasız C2b1a).

Ayrıca Şombuuzyn Belchir bir Göktürk mezarlığı değildir. Kardeş sit alanı Takhiltyn Khotgor AADR v66'da Mongolia_Khovd_XiongnuPeriod olarak, MÖ 200 – MS 100 aralığına tarihli görünür — Xiongnu dönemi.

Yerine konan doğrulanmış veri

AADR v66.p1 (1240K paneli) içinde, Göktürk Kağanlığı dönemine (552–744 CE) radyokarbonla tarihli ve Y çağrısı bulunan 5 Moğolistan erkeği vardır. Bunlardan 3 tanesi J hattı taşır (60%):

Birincil yayın: Jeong et al. 2020, Cell — AADR üzerinden erişilebilir. Bu tablo, sitedeki "Göktürk döneminde J hatları yaygındı" savını uydurma bir sayı olmadan destekler.

Daha geniş bağlam

500–800 CE arası Orta Asya ve bozkır bölgesinde (Moğolistan, Kazakistan, Kırgızistan, Rusya, Çin, Özbekistan, Tacikistan, Türkmenistan) Y çağrısı bulunan 48 birey arasında dağılım:

J, R'den sonra ikinci en yaygın makro-haplogruptur; N üçüncüdür. Yani J hatlarının Türk dönemi bozkırında azımsanmayacak bir paya sahip olduğu doğrudur — makro-haplogrup harfine bakarak "Yakın Doğu kökenli, dolayısıyla Türk değil" çıkarımı yapılamaz.

2. J-PH1795'in coğrafi dağılımı

Bu alt dalın AADR v66.p1'deki bilinen tüm taşıyıcıları (terminal SNP’si doğrudan PH1795 olan 7 birey; alt dallar dahil toplam 13, aşağıdaki nota bakın):

Bu yedisinin hiçbiri Anadolu veya Yakın Doğu'da değildir — Moğolistan, Altay'daki Kudırge kültürü ve Volga (Hazar) bölgesi. En erken taşıyıcı ULI002 radyokarbonla MS 651–774'e tarihlidir, yani tam Göktürk Kağanlığı dönemi (Khovd, Uliastai Nehri, Batı Moğolistan).

Ekim 2026 notu: Bu tablo yalnız terminal SNP’si tam olarak PH1795 olan bireyleri sayıyordu. YFull ağacına göre J-Y164969, J-BY114993, J-PH2466, J-Y152335 ve J-Y209312 de J-PH1795’in alt dallarıdır; bunlar dahil AADR v66.p1’de 13 taşıyıcı vardır (UGU001, DA124, RISE504, RISE602, C793 ve I20326 eklenir). Biri Osmanlı dönemi Anadolu’sundandır: I20326, Çapalıbağ (Muğla), MS 1300–1650, J-Y209312. Göktürk dönemine tarihli 5 Moğolistan erkeğinden J taşıyan üçünün de ikisi (ULI002, UGU001) bu hattadır.

3. Osmanlı hanedanı — kaynak gerçek, aktarım hatalı

Sitede bu bulgu "Nature EJHG 2021" olarak atıflanıyordu. Akademik kaynak gerçektir, ancak künyesi ve sonucu yanlış aktarılmıştı:

Yöntem. Şehzade Mahmud Namık Osmanoğlu (Sultan Mehmed V Reşâd'ın doğrudan erkek hattı) örneğinde tüm genom dizilemesi; BCFtools ile varyant çağrımı, AMY-tree algoritması ile haplogrup ataması. Sonuç: 84 belirteç → J2a2 (J-L581).

İkinci bağımsız hat. Şehzade Yusuf İzzeddin (1857–1916, Sultan Abdülaziz'in ilk oğlu) soyundan bir torunun geleneksel analizi → J2a (J-M410). İki ayrı hanedan kolu, iki kez J2.

Üç düzeltme yapıldı:

• Yayınlanan haplogrup J-L581'dir. PH1795 alt dal ataması bu özette yoktur — Turkish Genomics Project kaynaklıdır ve artık böyle etiketlidir.
• Kaynak türü konferans e-poster özetidir, tam hakemli araştırma makalesi değildir. Yılı 2022'dir, 2021 değil.
• Yazarların kendi sonucu agnostiktir. Birebir alıntı: "This haplogroup is known to be common on the Anatolian peninsula and can be found also in the Caucasus region and in Central Asia. Relationship of these pools should be further investigated." Kaynak, Orta Asya kökenini kanıtlamaz; sitedeki kesin ifade yumuşatıldı.

4. Kars 2021 — dergi düzeltmesi

Birkaç sayfada "Kars 2021 Nature EJHG" yazıyordu. Doğrusu:

Bu çalışma PNAS'ta yayınlanmıştır, EJHG'de değil. Ve içeriği Türk popülasyonunun varyom yapısıdır; Osmanlı hanedanıyla ilgisi yoktur. Site, üç ayrı çalışmayı (Kars 2021 PNAS, Bánfai 2022 ESHG özeti, TGP topluluk projesi) "Nature EJHG" adı altında birleştirmişti.

5. İkinci tur — 21 Ekim 2026

Ağustos turu hatalı iddianın yalnız belirli yazım biçimlerini değiştirmişti. Ekim’de site baştan tarandı; aynı hataların başka biçimlerde 25 sayfada kaldığı görüldü. Bu turda düzeltilenler:

• Kars 2021’e Osmanlı atfı. Ana sayfa, J-PH1795, İstatistiksel Kritik, Zaman Tüneli, Sözlük ve 3D Ağaç’ta Kars 2021 hâlâ hanedan testinin kaynağı gibi geçiyordu. İstatistiksel Kritik’te makalede olmayan bir “36 hanedan üyesi + iki doğrulama kohortu” tasarımı anlatılıyordu. Kaldırıldı.
• “Kesinleşti / iki bağımsız kaynaktan doğrulandı” dili. Hanedan sonucu bir konferans özetine (J-L581) ve bir topluluk projesine (PH1795) dayanıyor; ifadeler “kısmen doğrulanmış” ve “hipotez” düzeyine indirildi.
• Ning 2020’ye kalan Göktürk atıfları. Harita, Göç Animasyonu, Haplogruplar, Kaynak Eşleştirici, Şahıs: Bumin ve mtDNA sayfalarında duruyordu; Güncel Bulgular’da “9 örneğin 6’sı J2” cümlesi de kalmıştı. Yerine AADR v66.p1 verisi kondu.
• Kaynakta karşılığı olmayan ayrıntılar. Göktürk örneklerine yazılan “2’si O2, 1’i R1b” (gerçekte D-F19133 ve C-F10085); mtDNA sayfasındaki “9 bireyde D %33, H %22” (gerçekte radyokarbonlu 7 bireyde G2a, F1b, C4a, D4, B4c, D2, H14b); J-PH1795 sayfasındaki Arzhan/Pazırık, Rouran ve Uygur “aDNA” maddeleri (AADR’de karşılığı yok) ve “TGP’de 3.362 kişi” iddiası. AADR’deki gerçek taşıyıcılarla değiştirildi ya da kaldırıldı.
• Otomatik değiştirmenin ürettiği hata. Ağustos betiği Hanedanlar sayfasının Cengiz Han bölümündeki Wei ve ark. 2018 künyesini “Banfai 2022” ile bozmuştu; doğrusu EJHG 26:230–237.
• Shombuuzyn Belchir. Şahıs: Bumin sayfasında, haritası dahil, hâlâ Göktürk elit mezarlığı olarak geçiyordu. Xiongnu dönemi mezarlığıdır.
• Bánfai 2022 künyesi Kaynaklar sayfasına eklendi; TGP kartı Kars 2021’den ayrıldı.
• J-PH1795’in dağılımı. Yukarıdaki 2. bölümdeki tablo alt dalları saymıyordu. YFull ağacıyla birlikte AADR’de 13 antik taşıyıcı var; biri Osmanlı dönemi Muğla’dan. Sayfadaki ağaç, yaş tahmini (~2.000 yıl) ve kaynaksız frekans grafiği buna göre düzeltildi.
• Cengiz Han / Altın Orda. 2026 PNAS makalesi “Zhabagin ve ark.” adıyla ve uydurma bir başlıkla kaynak gösteriliyordu; doğrusu Askapuli ve ark. 2026, PNAS 123(8):e2531003123. Makale C3*’ın Moğol yönetici soyuyla ilişkisini destekler, Cengiz Han’ın kendi hattını “kesinleştirmez”; ifadeler buna göre yumuşatıldı.
• Zhou Shu sayfasının Çince alıntıları. Aşina’nın kökeni pasajı Sui Shu’nun “平涼雜胡” cümlesini Zhou Shu’ya atfediyor, Zhou Shu’nun asıl açılışı olan “突厥者，蓋匈奴之別種” (Türkler Xiongnu’nun ayrı bir koludur) cümlesini vermiyordu. On pasajın alıntıları kaynak metinle karşılaştırıldı: kısaltılmış ya da başka kitaplardan alınmış olanlar birebir metinle değiştirildi; Zhou Shu’da geçmeyen üç pasaj (Apa’nın dışlanması, Tapar’ın Budizm’i, İstemi) asıl kaynaklarına (Sui Shu 84, Tang tarihleri) bağlandı.
• Diğer kronik sayfaları ve Kaynak Eşleştirici. Shiji, Han Shu, Hou Han Shu, Wei Shu, Sui Shu ve iki Tang tarihi sayfasıyla Kaynak Eşleştirici’deki 66 Çince alıntı Vikikaynak’taki tam metinle karşılaştırıldı; yalnız 10’u birebir doğruydu. Hepsi birebir metinle değiştirildi. Başka kitaba ait olanlar gerçek kaynağına bağlandı (ör. 撐犁孤塗 açıklaması Shiji’de değil Han Shu 94上’te; “爾是我鍛奴” Wei Shu’da değil Zhou Shu 50’de; İstemi Sui Shu’da değil Eski Tang Tarihi 194下’te). Çin kaynaklarında hiç geçmeyen olaylar (Zemarkhos elçiliği, Türk–Sasani ittifakı) Bizans ve İran kaynaklarına bağlandı.
• İkincil literatür atıfları. Kronik sayfalarında ve Kaynak Eşleştirici’de yazarlara yüklenen görüşler, künyeler ve sayfa numaraları kontrol edildi. Var olmayan eserler (ör. “Pulleyblank 2000”, Hun–Xiongnu için “Wang 2021”) kaldırıldı ya da gerçeğiyle değiştirildi; yazarın görüşünün tersini söyleyen notlar düzeltildi; doğrulanamayan sayfa numaraları çıkarıldı.

Sayfaların başındaki kırmızı düzeltme kutuları bu turda kaldırıldı: düzeltmeler artık metnin kendisinde. Değişikliklerin kaydı bu sayfada tutulur.

20. Bakım paketi 2: künye borçları ve içerik boşlukları — 24 Ekim 2026

Bu paket ACIK_ISLER'in kalan üç başlığını işledi: künye ve doğrulama borçları, içerik boşlukları, yapısal işler. Bir iddianın yanlış olduğu çıktı.

• İmparator Wu'nun baba hattı: site yanlış söylüyordu. Hanedanların Y-DNA'sı sayfası “kalıntının kendi Y çağrısı yayımlanmadı; atama başka bir çalışmanın ata-hat rekonstrüksiyonundan” diyordu. Du vd. 2024'ün açık erişimli metni bunun tersini söyler: Y hattı doğrudan kalıntıdan, 485 Y-SNP'yi kapsayan hedefli PCR ve yakalama verisiyle C2a1a1b1a2a1-FGC28857 olarak belirlenmiş, dört alt dal için negatif. Wang M. vd. 2025 bunun yerine geçmez; o hattın derin filogenisini kurar.
• Li Keyong'un verileri tam adlarıyla girdi. Baba hattı R1a1a1b2∼AM01870 (R1a-Z93 altı; baştaki ∼ dalın tam çözünürlükle belirlenemediğini gösterir), otozomal karışım %53,4 Eski Kuzeydoğu Asya / %46,6 Batı Bozkır, ana hattı C4a1a+195. “856–908” tarihsel yaşam tarihidir, radyokarbon ölçümü değil.
• Haplogrup ağacına dört yeni hakemli yaş. Kapalı erişimde ya da ek dosyada kalmış değerler indirilip okundu: G-P303 (Rootsi 2012, 12.545 ± 2.269 yıl), R1a-Z282 (Underhill 2015, 10.665 ± 2.590 yıl — ikisi de Y-STR varyansına dayalıdır, tam dizi TMRCA'larıyla doğrudan karşılaştırılamaz), N-CTS6967 ve N-Z1936 (Ilumäe 2016 Ek Tablo S5). N-TAT, N-P43, N-M2118 ve N kökünün yuvarlanmış değerleri tam değerlerine çekildi. Hakemli yaşı olan düğüm sayısı 22'den 28'e çıktı.
• Kaynakça sayfası kayıttan üretiliyor. Sayfa elle yazılmıştı ve veriden geri kalmıştı: kayıttaki künyelerin 58'i sayfada hiç görünmüyordu, bir bölümüne metinlerde atıf veriliyordu. Artık liste kaynakca.json'dan üretiliyor. Bu geçiş iki şeyi ortaya çıkardı: üç yayın ikişer anahtarla duruyordu (Wang M. 2025, Lee 2024, Damgaard 2018 — elle yazılan sayfa onları bir kez basıyordu, üretim iki kez bastı); anahtarlar birleştirildi ve denetle.py artık aynı yayının iki anahtarda durmasını hata sayıyor. Sıralama da Türkçeleşti: Q, W, X artık Z'den sonraya düşmüyor, Ç kendi yerinde, “İnalcık” I'ların arasında.
• Cambridge History of Early Inner Asia'nın üç bölümü ayrı künye oldu (Yü ss. 118–150; Sinor ss. 285–316; Mackerras ss. 317–342, bölüm DOI'leriyle). TDV İA'nın “Kayı” maddesi de yılına kavuştu: c. 25 (Ankara, 2002): 77–78.
• Şahıs ağında denetim gerekçeleri görünür oldu. Denetim tablosunun gerekçe sütunu — çoğu zaman kaynaktaki cümlenin kendisi — 100 bağın 47'sinde ayrıntı panelinde basılıyor. Eskiden yalnız sorunlu bağlarda görünüyordu. Ağdan kişi olarak çıkarılan üç kavim adı (Karluklar, Basmiller, Xueyantuo) da artık kaynaklarıyla listeleniyor.
• Jin Shu kronik dizinine girdi (Fang Xuanling heyeti, MS 648, 130 juan; Bab 97'nin Beidi bölümü ve Bab 101–130 Zaiji). Şahıs ağı ona atıf veriyordu ama dizinde yoktu.
• Jin Shu artık kronik dizininde ve kendi kartı var. Jin Shu 晉書: 130 bölümün yapısı, Tang sarayının icat ettiği “ayrı kayıt” (zaiji) kategorisinin aslında etnik bir sınıflandırma oluşu, 97. bölümde “kuzey barbarları”nın yalnız Xiongnu demesi ve oradaki on dokuz boy listesi. Jin Shu'da Tuoba'ya ayrılmış bir bölüm yoktur; metindeki Liu Yuan, Tang tabusu yüzünden 劉元海 diye yazılıdır. Her iddia Vikikaynak'taki tam metinden doğrulandı.
• Aşina İmparatoriçesi'nin ana hattı eklendi, bir model yanlış biliniyordu. Makalenin tam metni ve ek dosyaları açıldı. Ana hattı F1d. “Batı Avrasya payı %2,3–3,9” değerinin kaynak çifti sanıldığı gibi Sintashta değil, Afanasievo ile AR_EN ya da Mongolia_N_North; aralık tek bir modelin hata payı değil, iki ayrı modelin sonucudur. Kapsama 0,2405× (253.980 SNP). Radyokarbon raporunun kendisi yayımlanmamış: ek metin “rapor aşağıda” deyip boş bırakılmış.
• Li Keyong'un makalesinde bir iç çelişki var. Özet baba hattını R1a1a1b2∼AM01870 (R1a-Z93, doğu kolu) diye verir; aynı makalenin ek tablosu aynı birey için “R1a1a1b1a2b3a3a1b1a1a1a~-BY33399” yazar — bu ad R1a-Z282 ile, batı koluyla başlar. Hangisinin doğru olduğu tam metin olmadan çözülemedi; site özetin değerini esas alıyor ve çelişkiyi not ediyor. Karışım modeli de açıldı: Mongolia_East_N + Russia_Sarmatian.SG, p=0,69.
• Eski sayfalar da sistem temasını izliyor. Ortak stili kullanmayan 22 sayfa (kronik metinleri, sözlük, eleştirel aparat, bu sayfa) kendi koyu paletine kilitliydi; artık hem işletim sisteminin tercihini hem de sitede yapılan tema seçimini izliyorlar. Bu sayfalarda tema düğmesi yok; seçim ortak stilli bir sayfada yapılır.
• Kaynakçada atıf almayan künyeler işaretleniyor. Liste yalnız atıf verilenlerden oluşmuyor; araştırma sırasında okunup künyesi doğrulanmış ama henüz kullanılmamış kaynaklar da burada duruyor ve artık öyle görünüyorlar.
• Turkic World projesinde kaç Big Y var? Projenin kendi istatistik sekmesi bunu veriyor: 758 üyenin 293'ü. Sayfaya bir payda uyarısıyla girdi — bu sayı tablodaki 476 yayımlanmış kayıtla oranlanamaz.

19. Bakım paketi 1: yayın ve erişilebilirlik — 24 Ekim 2026

İçerik değişmedi; bu paket üç yayın ayrıntısını ve üç erişim engelini kapatıyor.

• sitemap.xml artık sayfa başına tarih veriyor. Önceki paketlerde bütün sayfalar için tek bir sabit tarih (2026-10-21) yazılıyordu. Şimdi her sayfanın kendi “son güncelleme” alanı kullanılıyor; alanı olmayan sayfalar paket tarihini alıyor.
• robots.txt pakete alındı. Dosya sunucuda elle tutuluyordu ve içindeki Sitemap: satırı her yüklemede gözle doğrulanıyordu; artık paketten çıkıyor.
• Atlas haritasına klavyeyle ulaşılabiliyor. İki binden fazla noktayı tek tek odaklanabilir yapmak yerine haritanın tablo karşılığı eklendi: bölgeye göre birey sayıları, pencerenin en kalabalık dokuz hattı, geri kalan dallar için “başka hat” ve haplogrubu okunmamış bireyler için “okunmamış” sütunu. Sütunlar bütün pencere için seçilir, her bölge için ayrı değil; satırdaki birey sayısı sütunların toplamına eşittir, yani tabloda haritadaki bireylerin tamamı var. Tablo renk süzgecini izler ve başlığı seçime göre değişir.
• Atlas girişindeki örnekleme cümlesi düzeltildi. Sayfa “Moğolistan ve Kazakistan görece yoğun” diyordu; sitenin kendi verisinde haritadaki bireylerin çoğunluğu Avrupa kazılarından geliyor, Orta Asya ve Moğolistan birkaç kat seyrek. Tablo eklenince bu çelişki ilk kez görünür oldu.
• Şahıs ağının ekran okuyucu yapısı düzeltildi. Çizim role="img" iken içindeki odaklanabilir düğümler bazı okuyucularda görünmüyordu; çizim artık bir öbek olarak tanıtılıyor ve ağın hanedan hanedan kişi listesi karşılığı var. Liste çizimle aynı sırada ve arama kutusunu da izliyor.
• Site işletim sisteminin tema tercihini dinliyor. Ziyaretçi bu sitede bir tema seçmediyse açık/koyu kararını sistem veriyor. Tema düğmesi üç durumlu oldu: koyu → açık → sistem. Kural CSS'te tanımlı olduğu için JavaScript kapalıyken de çalışır. Bu, ortak stili kullanan 32 sayfa için geçerli; kendi gömülü koyu paletini taşıyan 18 eski sayfa (kronik metinleri, sözlük, eleştirel aparat ve bu sayfa) her durumda koyu kalıyor.

18. Faz 3, Paket 3f: boylar ve şahıs ağı — 23 Ekim 2026

Faz 3'ün son paketi, geriye kalan iki eski aracı baştan yazdı ve bir tutarsızlığı kapattı.

Türk boyları (adres aynı). Paket 2e'de sayfanın kaynaksız grafikleri ve boy kartlarındaki haplogrup listeleri kaldırılmıştı; bu pakette geri kalanı da yeniden yazıldı, çünkü omurgasındaki altı iddianın beşi kaynağına geri götürülemedi:

• “Oğuz köylerinde %25-45”, “Afşar köyünde %57 L”, “Karakıpşak'larda %63,9 R1b-M73” — üçünün de kaynağı bulunamadı. Türkiye'de boy ya da aşiret adına göre örneklenmiş hakemli bir Y kromozomu çalışması yoktur; “Afşar köyü” rakamının izi yayımlanmamış bir doktora tezine çıkıyor ve o tezin hakemli çıktılarında yerleşme adları takma, haplogrup frekansı yayımlanmamış.
• Kol başına “Doğu Avrasya %12-25 / %45-70 / %20-50” bantları kaldırıldı: kaynaksız olmanın yanında sitenin kendi veri setiyle de çelişiyorlardı (aynı toplam Türkmenlerde %44,6–77,1, Türkiye Türklerinde %1,5–13,3).
• “Oğuz dominant: J2, R1b, R1a-Z93” yanlıştı: Oğuz kolunun örnek halkı Türkmenlerde baskın baba hattı Q-M242'dir (%33,8–73,5).
• “Kırgızlar %63 R1a ile dünyada en yoğun” birincil kaynaktan doğrulanamadı; yayımlanmış Kırgız değerleri %45–66 arasında değişir ve aynı derlemelerde daha yüksek değerler verilen topluluklar vardır.
• Sonuç cümlesi kaldırıldı. “Boy kimliği, genetiğin kısmi bir yansımasıdır” cümlesi kanıtın yönüne terstir: boy düzeyinde gösterilen şey, boyların derin ve heterojen baba hatları taşıdığıdır.
• Doğru olan korundu ve genişletildi. Cinnioğlu 2004'ün %3,4'ü (C+Q+O) doğrudur ve sayfada duruyor; boy adının bir Y-DNA imzası olmadığı uyarısı ile Kayı bölümü de korundu. Sayfa artık boy listelerinin hangi kaynaktan geldiğini (Kâşgarlı 22 boy, Reşîdüddin 24 boy, Yazıcıoğlu, Ebülgazi) ve Kazak boylarında yapılmış altı çalışmanın ne bulduğunu anlatıyor.

Şahıs ağı (adres aynı). Eski ağda 77 kişi ve 104 bağ vardı ama hiçbirinde kaynak yoktu. Bağımsız bir denetim 25 kronik babının tam metnini okuyarak hepsini sınadı; ağ bu denetimin sonucuna göre yeniden kuruldu:

• Her kişi ve her bağ artık kaynağını taşıyor. Kişiye tıklayınca bağları, bağların türü ve kaynak anahtarları görünüyor.
• On üç bağ ağdan çıkarıldı, dört bağ düzeltildi. Örnekler: Şibi Kağan'ın babası Dulan değil Qimin Kağan'dır; Tong Yabgu ile Tang imparatoru Xuanzong arasında ittifak gösteriliyordu ama aralarında 82 yıl var; Uygur ittifakının muhatabı Xuanzong değil Suzong'du.
• Bir kişinin adı başka bir halkın adıydı. Uygur Kağanlığı'nın kurucusu “Karlıq” diye kayıtlıydı; bu Karluk kavim adının karışmasıdır. Kurucunun adı Kutlug Bilge Köl'dür.
• Üç düğüm kişi değil kavim adıydı (Karluklar, Basmiller, Xueyantuo); ayrı bir listeye alındı.
• Wang Zhaojun “Han prensesi” değildir; kaynak onun saray hizmetindeki bir aileden geldiğini yazar — prenses olmaması bu evliliğin tarihsel anlamıdır.
• Veri dosyasındaki tek genetik iddia yanlıştı ve kaldırıldı. Aşina hanedanının notunda bir haplogrup tahmini duruyordu; o dal Osmanlı hanedanı tartışmasına ait. Yayımlanmış bir Aşina erkek genomu yoktur.
• Dört kişi eklendi (Aşina İmparatoriçesi, Qimin Kağan, Yiçeng Prensesi, Tang Suzong); ilki, genomu yayımlanmış tek Aşina bireyidir.

Ayrıca antik DNA gezgini, atlas ve özgün analizler artık ülke adlarını ortak bir dosyadan okuyor ve Türkçe gösteriyor; veri ve araçlar dizininde “Özgün analizler” kendi bölümüne alındı.

17. Faz 3, Paket 3e: özgün analizler — 22 Ekim 2026

Siteye yeni bir bölüm eklendi: Özgün analizler. Buradaki sayfalar başkalarının bulgularını aktarmaz; aynı açık veriden kendi hesabını yapar ve üretim betiğini indirmeye sunar. İlk üç analiz:

• J-PH1795 dalı antik bireylerde nerede görülüyor? Osmanlı hanedanı için önerilen baba hattını taşıyan bütün yayımlanmış antik bireyler tek tabloda: 13 birey, beş ülke. Dal ne Anadolu'ya ne bir hanedana özgü; sekizinci yüzyıldan on üçüncü yüzyıla kadar Moğolistan'dan Volga'ya uzanan bir alanda görülüyor. Dal adları YFull ağacından alındı: AADR'nin ISOGG numarası (J2a2a1a1a) J-PH1795'in kardeş dallarını da kapsıyor ve yalnız o numaraya bakan bir sayım beş birey fazla bulur.
• Moğolistan'da baba hatları dönemden döneme nasıl değişti? 263 birey, atlas veri dosyasındaki kaynaklı tarihlerle yedi döneme ayrıldı. Yayınların bildirdiği iki değişim — Türk döneminde Q'nun kayboluşu, Moğol döneminde C2'nin yükselişi — derlemenin ham sayımından da görülüyor.
• Anadolu'da 11. yüzyıl sonrası: antik DNA ne gösteriyor? Malazgirt sonrası Anadolu'dan yayımlanmış birey sayısı 38; doğu Avrasya baba hatları bunların yalnız birinde var. Analizin sonucu bir ölçüm değil, bir boşluk: bu soruyu antik DNA ile yanıtlayacak örneklem yok.

Üç sayfanın da yapısı aynı: soru, yöntem, sonuç ve “ne söyler, ne söylemez”. Sayfalardaki hiçbir sayı elle yazılmadı; hepsi analiz/kod/analiz_uret.py betiğinin çıktısıdır ve betik pakette yer alıyor.

16. Faz 3, Paket 3d: atlas — 22 Ekim 2026

“Kronoloji Atlası” kaldırıldı; yerine Türk etnogenezi atlası geldi (kronoloji_atlasi.html → 301; ona bağlanan dokuz eski adres de artık doğrudan yeni sayfaya gidiyor). Değişenler:

• Kapsam daraltıldı. Eski atlas 50.000 yıllık küresel bir kronolojiydi: Clovis, Jōmon, Bantu genişlemesi, Aztek ve transatlantik köle ticareti aynı ekrandaydı. Sitenin kanıt tabanı bunların hiçbirini taşımıyor. Yeni atlas, Türk etnogenezinin coğrafyası ve zaman aralığıyla sınırlı.
• Göç okları kaldırıldı. Eski sayfada 14 ok vardı; bir ok “kim, ne zaman, nereden nereye, ne kadar” sorularının dördünü birden kesinleştirir ve yayımlanmış antik genomlar bu dördünü aynı anda nadiren söyler. “Ariyan'ın Hindistan'a Girişi” gibi hem yüklü hem tartışmalı başlıklar da böylece kalktı.
• Harita artık veriyle çiziliyor. Noktalar, sitenin antik DNA veri dosyasındaki yayımlanmış bireylerdir; her noktada birey kimliği, grubu, tarihleme türü ve yayını var. Eski sayfada harita üzerindeki kutular elle yazılmış bölge etiketleriydi.
• Her tarih kaynağına bağlandı. Eski sayfanın sonunda 24 kaynaklık bir liste vardı ama 84 oluşumun, 13 dönemin ve 14 okun hiçbiri tek tek bir kaynağa bağlı değildi. Yeni atlasta her kültür ve oluşum kaydı kendi kaynağını taşıyor ve bant tıklanınca görünüyor.
• İki kanıt düzeyi ayrıldı. Arkeolojik kültürler (maddi buluntu, çoğu zaman radyokarbon) ile siyasi oluşumlar (yazılı kaynak) artık ayrı renkte ve sayfa ikisinin aynı şeyi ölçmediğini yazıyor.
• Nüfus tahminleri kaldırıldı. Eski atlas 21 bölge-dönem için nüfus sayısı gösteriyordu; dayandığı derlemeler (McEvedy & Jones 1978 gibi) kendi alanlarında tartışmalı ve sitenin konusuyla ilgisiz.

15. Faz 3, Paket 3c: haplogrup ağacı — 22 Ekim 2026

Üç boyutlu “filogenetik ağaç” kaldırıldı; yerine kaynaklı, zaman eksenli ve klavyeyle kullanılabilen Y-DNA haplogrup ağacı geldi. Eski adres (3d_agac.html) yeni sayfaya yönlendiriliyor. Değişenler:

• Yaşlar artık kaynaklı ve sürümlü. Ağacın yapısı ve bütün yaş değerleri YFull YTree v14.06.00'dan (22 Ekim 2026'da alındı) üretiliyor; veri ayrı bir dosyada ve indirilebilir. Eski sayfada dal yaşlarının hiçbirinde kaynak yoktu.
• “Oluşum” ile “ortak ata” ayrıldı. Eski ağaç dal başına tek bir yaş veriyordu ve bunun dalın ortaya çıkışı mı yoksa bugünkü taşıyıcıların ortak atası mı olduğu belirsizdi. Yeni sayfa ikisini ayrı ayrı, %95 güven aralığıyla gösteriyor.
• Yanlış yaşlar düzeltildi. Örnekler: C-L1373 için 4.000 yıl yazıyordu (YFull: oluşum 34.000, ortak ata 16.100); N-M231 için 15.000 (36.800 / 22.000); J-L581 için 10.000 (17.900 / 15.500); kök düğüm “~300.000 yıl” diyordu.
• Kaynağa dayanmayan iki iddia kaldırıldı. C-F3796 düğümündeki “~16 milyon taşıyıcı (Zerjal 2003)” notu: o çalışma bir SNP dalı değil Y-STR haplotip kümesi tanımlamıştı ve kümeyi F3796 ile eşitlemiyordu. Bir başka düğümde, Paket 2e'de uydurma olduğu belirlenen “Zeng 2025” künyesi kaynak gösteriliyordu.
• Erişilebilirlik. Üç boyutlu görselleştirme klavyeyle kullanılamıyor ve ekran okuyucuya hiçbir şey vermiyordu. Yeni ağaç sıradan HTML satırlarından oluşuyor; her satır odaklanabilir ve yaşlar metin olarak da okunuyor.
• Kapsam dürüstleşti. Eski ağaç dünyanın bütün haplogruplarını gösterir gibi duruyordu ama 51 düğümle sınırlıydı. Yeni ağaç yalnız sitenin anlattığı dalları ve onları birbirine bağlayan düğümleri gösterdiğini yazıyor; gizlenen ara dalların sayısı her satırda görünüyor.

14. Faz 3, Paket 3b: örneklem karşılaştırma — 22 Ekim 2026

Karşılaştırma aracı baştan yazıldı (Örneklem karşılaştırma aracı; adres aynı). Eski araç, yirmi halk için sayfanın içine gömülmüş haplogrup yüzdeleri ve “otozomal batı/doğu” payları gösteriyordu; bu sayıların hiçbirinde kaynak, örneklem büyüklüğü ya da tablo bilgisi yoktu ve bir bölümü sitenin kendi veri setiyle çelişiyordu. Değişenler:

• Veri artık tek kaynaktan. Araç, sitenin dört yayımlanmış tablodan derlenen haplogrup veri setini okuyor: 907 kayıt, 36 halk, 65 ayrı örneklem. Haplogrup sayfalarındaki oranlarla aracın gösterdiği oranlar aynı yerden gelir; veri seti sayfadan indirilebiliyor.
• Karşılaştırma halk değil örneklem düzeyinde. “Kazaklarda C2 oranı” diye tek bir sayı yoktur; her yayımlanmış örneklem ayrı bir ölçümdür. Araç iki örneklemi seçtirir ve her birinin ülkesini, örneklem büyüklüğünü, kaynağını ve tablosunu yazar.
• Araç, karşılaştırmanın geçerli olup olmadığını söylüyor. İki örneklem aynı çalışmadansa “fark okunabilir” der; farklı çalışmalardansa çözünürlük ve satır tanımlarının aynı olmayabileceğini, oranların doğrudan karşılaştırılmaması gerektiğini uyarır. Örneklem 50 kişinin altındaysa tek kişinin kaç yüzde ettiğini yazar; satırlar bir derleme tablodan geliyorsa bunu belirtir.
• Otozomal iddialar kaldırıldı. Eski araçtaki “%85 batı / %15 doğu” türü otozomal paylar ve “miras oranı” aralıkları kaynaksızdı. Veri seti yalnız Y kromozomudur; otozomal oranlar için ilgili kanıt dosyasına bağlantı verildi.
• Toplanabilen satırlar ayırt ediliyor. Veri setindeki satırların bir bölümü bir haplogrubun tamamını, bir bölümü ise o haplogrubu birbirini dışlayan parçalara böler. İkinciler ◦ imiyle gösteriliyor; bir makro satırla aynı ailenin bölünme satırları birlikte toplanamaz.

Türk alt-grupları sayfası da baştan yazıldı. Eski sayfa, gönüllü bir topluluk projesinin verisinden il düzeyinde “Türk-imzalı haplogrup yoğunluğu” haritaları ve boy–hat eşleştirmeleri çıkarıyordu. Düzeltilenler:

• “Türk-imzalı haplogrup” kategorisi kaldırıldı. Sayfanın omurgası, C2+Q+N+R1a-Z93 toplamını “Türk imzası” sayan bir ölçüydü; bu kategori hakemli yazında yoktur ve sayılan hatların her biri Türk dilli olmayan halklarda da yaygındır. Aynı kategori Paket 2e'de genel bakış sayfasından da kaldırılmıştı.
• Veri kaynağı artık alıntılanabilir. Sayfa “Turkic DNA Project” diyordu ama ne adres, ne erişim tarihi, ne de hangi tablodan alındığı yazılıydı; sayılar yeniden üretilemiyordu. Şimdi kaynak, FamilyTreeDNA'daki Turkic World projesinin herkese açık Y-DNA tablosudur; 22 Ekim 2026 anlık görüntüsü (758 üye, 476 Y-DNA kaydı, 71 alt grup) ayrı bir veri dosyasında ve indirilebiliyor.
• Yöntem iddiası düzeltildi. Eski sayfa “tüm katılımcılar tam Y-DNA testi yaptırmış, haplogruplar SNP paneli ya da Big-Y ile belirlenmiştir” diyordu. FTDNA tabloda doğrulanmış haplogrubu yeşil, Y-STR'den tahmin edileni kırmızı gösterir; bu işarete göre 476 kaydın 368'i SNP ile doğrulanmış, 108'i tahmindir. Tahmin satırlarına alt dal düzeyinde çıkarım dayandırılamaz.
• İl bazında yoğunluk haritası kaldırıldı. Gönüllü katılımcıların il dağılımı, illerin nüfus yapısını değil kimin test yaptırdığını gösterir.
• Boy–hat ve kimlik çıkarımları kaldırıldı. Bir boy adını belirli bir baba hattına bağlayan bölümler ve bir kimlik grubunun kökenini birkaç düzine gönüllünün dağılımından okuyan yorumlar çıkarıldı.
• Yüzde verilmiyor. Sayfa artık kişi sayısı gösteriyor ve gönüllü bir gruptan yüzde çıkarmanın neden yanıltıcı olduğunu anlatıyor.

13. Faz 3, Paket 3a: antik DNA gezgini — 22 Ekim 2026

Faz 3, araçların verisini ele alıyor. Sayfalardaki sayılar Faz 1 ve 2'de tek bir kaynağa bağlanmıştı; araçların verisi ise hâlâ sayfaların içine gömülüydü ve kaynaksızdı. İlk araç antik DNA gezgini: veri artık AADR'nin açıklama dosyasından bir betikle üretiliyor, ayrı bir dosyada duruyor ve her satır AADR'nin kendi alanlarından geliyor.

• Kayıtlara eklenen yorumlar kaldırıldı. Eski veri dosyasında her bireyin yanında serbest bir yorum alanı vardı (“Elit kurgan”, “çekirdek hat” gibi). Bu yorumlar yayınlara dayanmıyordu; yeni veri setinde yorum alanı yok.
• Kapsam açıldı ve belgelendi. Eski araç 10.206 kayıt gösteriyordu; kapsamın nasıl seçildiği yazılı değildi. Yeni veri setinde AADR v66.p1'deki tarihlenmiş ve koordinatı olan bireylerin tamamı var; hangi kayıtların neden alınmadığı (bugünkü örnekler, koordinatsızlar) sayılarıyla yazılı.
• Tarihleme türü ayrıldı. Her bireyin tarihi artık doğrudan radyokarbon mu, arkeolojik bağlam mı olduğunu gösteriyor. Bağlam tarihi bireyin değil, buluntu katmanının tarihidir; süzgeçte ayrıca seçilebiliyor.
• Haplogrup adları iki biçimde. Bir satır açıldığında hem ISOGG adı hem mutasyon temelli ad görünüyor. İkisinin neden farklı olduğu Y-DNA sayfasında anlatılıyor.
• Kaynak izi. Sayfa, veri dosyasının adını ve md5 özetini yazıyor; üretim betiği pakette belirtiliyor. Süzülen alt küme CSV olarak indirilebiliyor ve dosyanın başına kaynak satırı yazılıyor.

12. Faz 2, Paket 2f: temeller — 22 Ekim 2026

Temeller bölümü baştan yazıldı: Temeller artık bir dizin; altında sekiz sayfa var (Y-DNA, mtDNA, Otozomal DNA, Sürüklenme ve kurucu etkisi, Yöntemler, Soy ağacı çökmesi, Doğal seçilim, Bir makale nasıl okunur?). Eski sayfalardaki 21 etkileşimli birimden 10’u düzeltilerek korundu; yanlış bir model ya da kaynaksız veri içeren 11’i kaldırıldı. Kaynakçaya yaklaşık 150 yeni kaynak eklendi. Düzeltilen başlıca hatalar:

• Y-Adem. “A00 2013’te Kamerun’da bulundu ve Y-Adem’in tarihini 140 binden 270 bin yıla itti” cümlesi üç hatayı birleştiriyordu: hat ABD’de bir Afrikalı Amerikalıda bulundu, 2013 tahmini 338 bin yıldı, 140 bin yıl başka bir dalın (A0) eski tarihiydi. Güncel tahminler 250–275 bin yıl.
• “Neolitik’te Y çeşitliliği %94 azaldı.” Kaynaktaki sayı bir çeşitlilik kaybı değil, kadın ve erkek etkin nüfusu arasındaki orandır (17 kata kadar). “Y-Adem ile mt-Havva’nın tarih farkı poliginiyle açıklanır” anlatısı da güncellendi: fark büyük ölçüde ölçüm farkıydı.
• mt-Havva’nın iki tarihi. Eski temeller sayfası ~155 bin, mtDNA sayfası ~200 bin yıl diyordu. Antik genomlarla kalibre edilen tahmin (yaklaşık 157 bin yıl) esas alındı.
• Kaynaksız tablolar. mtDNA sayfasındaki 9 halk × 18 haplogrup tablosu ve “cinsiyet asimetrisi” grafiği, otozomal sayfasındaki alel frekansı ısı haritası ve yöntem sayfasındaki ADMIXTURE oranları hiçbir yayına dayanmıyordu; kaldırıldı. mtDNA için yerine her değeri kendi kaynağıyla veren küçük bir tablo kondu.
• Kurgu “gerçek örnekler”. Yöntem sayfasında “gerçek örnek” diye verilen f3, f4 ve qpAdm değerleri (ör. Z = −15,4; Model A/B/C) hiçbir yayında bulunamadı ve kaldırıldı. Kurgunun öğrettiği ders (“p değeri yüksek olan model daha iyidir”) yöntem üzerine yapılan sınamalarla da çelişiyordu.
• Lazaridis 2022: 12,2 kuşak. Bu değer bugünkü Türkiye’nin değil, 14.–17. yüzyıl Çapalıbağ bireylerinin kendi zamanından geriye sayılan karışım tarihidir; bugünkü Türkiye için değer 30,6 kuşaktır ve qpAdm’den değil DATES’ten gelir.
• Lazaridis 2022 karışım tarihi (kendi hatamız). Önceki paketlerde bugünkü Türkiye için bulunan karışım tarihi “11. yüzyıl başları” diye özetlenmişti. 30,6 kuşak, 28 yıllık kuşakla yaklaşık 755–958 yıl eder; yazarlar bunu “2. binyılın ilk yüzyılları” diye özetler. İlgili sayfalarda kabaca 11.–13. yüzyıllar olarak düzeltildi.
• Otozomal DNA. “Bütün Türk halkları 1–4 cM’de anlamlı ortak parça paylaşır” (kaynakta paylaşım Güney Sibirya ve Moğolistan nüfuslarıyladır), “Türkiye’de ROH dünya ortalamasının %50 üzerinde, Oğuz kurucu etkisi” (kaynakta yok) cümleleri düzeltildi. Kardeşler arası beklenen ortak DNA 3.500 değil yaklaşık 2.600 cM.
• Yöntemler. “PCA’da iki kümenin arasındaki birey karışıktır” (karışmamış bir nüfus da arada görünebilir), “PSMC için en az 18× kapsama” (ölçüt kuşlar üzerindeki bir çalışmadan), “tek iplikli kütüphane yöntemi 2010’da geliştirildi” (2012) ve “Toba patlaması insanlığı birkaç bin kişiye indirdi” (tartışmalı hipotez) düzeltildi.
• Etiket birliği. Yakutların baskın baba hattı bir sayfada N1c, öbüründe N3a2 diye geçiyordu; ikisi aynı kromozomları farklı çözünürlükte adlandırır. Artık her yerde N-M2118 adı esas, eski etiketler ayrıca veriliyor.

11. Faz 2, Paket 2e: haplogrup dosyaları — 22 Ekim 2026

Haplogrup sayfaları baştan yazıldı (Haplogruplar, C2, R1a-Z93, Q) ve yeni bir dosya eklendi (N). Bütün oranlar artık tek bir veri setinden geliyor: 907 kayıt, her satırda halk, bölge, örneklem büyüklüğü, kaynak ve tablo numarası yazılı; kayıtların hepsi Y-SNP tiplemesine dayanıyor ve derleme tablolardan alınan satırlar ayrıca işaretli. Düzeltilen başlıca hatalar:

• Uydurma kaynak. Eski Q sayfasının omurgası, “Zeng ve ark. 2025, Nature Communications” künyeli bir yayına dayandırılmıştı; böyle bir makale yok. Gerçek Zeng ve ark. 2025 çalışması Ural ve Yenisey halkları üzerinedir ve Türk dilli halklar için olumsuz bir sonuç verir. Buna dayanan “7.500 yıllık kesintisiz Türkmen hattı” anlatısı ve sayıları tümüyle kaldırıldı.
• İkinci uydurma kaynak. Türk alt grupları sayfasındaki Kazak kabile matrisi “Zhabagin ve ark. 2023, 43 Kazak kabilesi” künyesine dayandırılmıştı; verilen DOI başka bir çalışmaya aittir ve o çalışma kabile düzeyinde veri vermez. Bölüm kaldırıldı.
• Ağaç hataları. C2-M48 ile Cengiz Han’a atfedilen “yıldız kümesi” kardeş dal sayılıyordu; değiller. Yıldız kümesi, M48’in kardeşi olan C-M504’ün üç kuşak altındadır ve ikisinin ortak atası yaklaşık 14.200 yıl öncesine gider. R1a zincirinde de bir halka eksikti: Z2123, Z2124’ün doğrudan çocuğu değil, Z2125 üzerinden torunudur.
• “Kırgızların %63’ü R1a-Z2123.” Sayı 2001’de ölçülen R1a1-M17 oranıdır; o tarihte Z93 ve alt dalları henüz keşfedilmemişti. Alt dal verisi, Kırgızlarda baskın dalın Z2123 değil kardeş koldaki bir dal olduğunu gösteriyor.
• Kaynaksız frekanslar. Genel bakış sayfasındaki oranların neredeyse tamamı kaynaksızdı ve birincil tablolarla çelişiyordu (örneğin Özbeklerde J2 %30’un üzerinde gösterilmiş, oysa birincil tablodaki üç Özbek örnekleminde %8–14 arasındadır; bu da “Özbeklerde J2 Anadolu’dan yüksektir” gibi tersine dönen bir sonuç doğurmuştu). Hepsi veri setinden yeniden üretildi.
• Boylar atlasındaki grafikler. Dört grafiğin arkasındaki sayıların hiçbirinde kaynak, örneklem ya da tablo bilgisi yoktu; “Geleneksel Türk köyü” gibi satırlar yayımlanmış hiçbir örnekleme karşılık gelmiyordu. Grafikler ve 24 boy kartındaki haplogrup listeleri kaldırıldı — sayfanın kendi metni zaten “boy adı bir Y-DNA imzası değildir” diyordu.
• Xiongnu boy–haplogrup eşleştirmeleri. Luandi, Huyan ve Xubu boylarını belirli hatlara bağlayan tablolar kaldırıldı: atfedilen belirteçlerin bir bölümü antik DNA derlemesinde hiç geçmiyor, bir bölümü de Xiongnu dönemine değil başka dönem ve bölgelere ait bireylerde bulunuyor.
• Kavramsal çerçeve. “Türk çekirdek haplogrupları” kategorisi kaldırıldı; hakemli yazında böyle bir kategori yok ve sayılan hatların her biri Türk dilli olmayan halklarda da bulunuyor.
• Altın Orda hattı (kendi hatamız). Paket 2c’de eklenen “Kenggir hattı yıldız kümesiyle aynı dal değildir” cümlesi yanlıştı: yayının kendi metnine göre üç birey, kümeyi tanımlayan belirteci taşıyor; yani hat kümenin içindeki daha ince bir dal. Düzeltildi.

Kaynakçaya “kitap, tez, ansiklopedi” türü eklendi ve 26 kaynak (akademik kitaplar, ansiklopedi maddeleri, tezler) hakemli dergi makalelerinden ayrıldı.

10. Faz 2, Paket 2d: dil ve sentez — 21 Ekim 2026

“Türk etnogenezi” sayfası baştan yazıldı (Türk etnogenezi: kanıtlar ve açık sorular). İki yeni içerik eklendi: Türk dilleri nasıl yayıldı? ve Türk dilli halklar genetik olarak akraba mı? Eski etnogenez sayfasında bulunan ve düzeltilen başlıca hatalar:

• Uydurma atıf. “Ning ve ark. 2020, Türk dönemine ait 9 bireyin 6’sında J2 buldu” cümlesi kaldırıldı. Böyle bir bulgu yok; sitenin kanonik sayısı Göktürk dönemi Moğolistan’ı için 5 radyokarbonlu erkekten 3’üdür. Sayfa bu konuda kendi içinde de çelişiyordu.
• Kaynağın söylemediği sonuç. “8.000 yıllık genetik süreklilik” başlıklı bölüm kaldırıldı. Dayandırıldığı çalışma (Zeng ve ark. 2025) tersini söyler: incelediği kuzey avcı-toplayıcı soylarının sonraki bozkır topluluklarına katkısı azdır. Bölümdeki örneklem sayısı da yanlıştı.
• Haplogrup çipleri. Arkeolojik kültürlere tek tek haplogrup atayan listeler kaldırıldı. Bu atamaların sekizi yayımlanmış veride doğrulanamadı; üçünde kullanılan belirteç adları antik DNA derlemesinde (AADR v66.p1) hiç geçmiyor. Aynı haplogrup üç ayrı kültüre birden verilmişti.
• Kültür tarihleri. Dört kültürün tarih aralığı, dayandırıldığı çalışmanın (Jeong ve ark. 2020) kendi verdiği aralıklarla çelişiyordu; düzeltildi: Yassı Taş Mezar MÖ 1300–300 değil 1000–300, Pazyryk MÖ 600–200 değil 500–200, Ulaanzuukh MÖ 1450–1000 değil 1450–1150, Xiongnu MÖ 209 – MS 93 değil MÖ 209 – MS 98.
• “Arkeolojik kültür = gen havuzu” varsayımı. Sayfanın omurgası olan “üç gen havuzu” anlatısı, kültür adlarıyla genetik kümeleri eşitliyordu. Aynı çalışma kimi mezar gelenekleri için “ayrı genetik gruplar oluşturmazlar” der. Yeni sayfada kültür adları yalnız gömü geleneğini adlandırıyor.
• Kronik atıfları. Hou Han Shu 89’a atfedilen “Pingyang” yer adı o metinde geçmez: kronik Güney Xiongnu’yu Xihe’deki Meiji’ye (西河美稷) yerleştirir; “Pingyang”, Sui Shu 84’teki Pingliang (平涼) adının yanlış yazımı görünüyor. II. Göktürk anlatısı için verilen bölüm numarası da yanlıştı (Jiu Tang Shu 194下 değil 194上). Yeni sayfada Çin kroniklerine hiç atıf verilmiyor; bu kayıtların doğrusu Çin kaynaklarında Türklerin kökeni ve Göktürklerin kökeni sayfalarında kullanılıyor. Aşina’nın Xiongnu’nun bir kolu sayıldığı kayıt, sık sanıldığı gibi Wei Shu’da değil Zhou Shu 50’dedir (突厥者，蓋匈奴之別種).
• Kaynaksız olgu cümleleri. On altı cümle ya kaynaklandırıldı ya kaldırıldı; aralarında “Karluk + Uygur + Oğuz gen havuzları modern Orta Asya Türklüğünün temelidir” gibi hiçbir çalışmaya dayanmayan genellemeler vardı.
• Xiongnu dönemi Y sayımı. Sitenin kendi AADR sayımında da bir hata bulundu ve düzeltildi: Moğolistan Xiongnu dönemi erkekleri 24 değil 25, baba hatları 8 değil 10 (bir birey atlanmış, bir başkasının haplogrubu yanlış okunmuştu). Düzeltme Xiongnu kimdi? sayfasındaki tabloya da işlendi.

Ayrıca kaynakçaya üç yeni kanıt türü eklendi: konferans özeti, ön baskı ve kitap, tez, ansiklopedi. Altay (Transavrasya) tartışmasının en ayrıntılı eleştirisi ve ona verilen yanıt hakemli dergide değil, ön baskı olarak yayımlanmıştır; akademik kitaplar ve ansiklopedi maddeleri de artık hakemli dergi makalelerinden ayrı gösteriliyor.

9. Faz 2, Paket 2c: Anadolu ve hanedanlar — 21 Ekim 2026

“Güncel bulgular” sayfası kaldırılıp Anadolu Türklerinin genetik kökeni makalesine yönlendirildi. “Hanedanlar” ve “J-PH1795” sayfaları baştan yazıldı (Hanedanların Y-DNA’sı, Osmanlı hanedanının babasoyu). Yeni kanıt dosyası: “Kayı” bir genetik imza mı? Başlıca düzeltmeler:

• Baba hattında Orta Asya payı. Kars ve ark. 2021’in %8,5–15,6’lık değeri bir “alt sınır” olarak sunuluyordu. Bu değer, C ve O taşıyıcı oranının Orta Asya’daki sıklıklara bölünmesiyle elde edilmiş kaba bir tahmindir.
• Bileşen oranı ve göçmen payı. Genomdaki yaklaşık %9–10’luk Orta Asya bileşeni göçmenlerin nüfus payı gibi okunabiliyordu; Lazaridis ve ark.’nın göçmen katkısı tahmini (%9–22) ve karışım tarihi (11. yüzyıl) eklendi.
• Osmanlı hanedanı. “İki kol, iki kez J2” anlatımı düzeltildi: yazarların kendi verisi tek kişidir, ikinci sonuç özette aktarılan önceki bir testtir ve iki kolun ortak atası II. Mahmud’dur; yani uyuşma hanedanın 19. yüzyıl öncesini sınamaz.
• Cengiz Han. Altın Orda mozolelerindeki üç erkekten birinin 18. yüzyıla ait olduğu eklendi; kaynakta karşılığı olmayan “alt dal bugün çok daha nadirdir” cümlesi kaldırıldı; 2026’daki eleştiri ve yanıt eklendi.
• Verisi olmayan hanedanlar. Eski hanedanlar sayfasında Selçuklu hanedanı için bir “J2 hipotezi”, Timur için “açılan mezarda aDNA çıkarılamadı” notu (böyle bir deneme yayımlanmadı), Babür ve Kaçar için kaydı gösterilemeyen FTDNA sonuçları vardı; hakemli veri olmadığı açıkça yazılıyor.
• Kayı ve Oğuz boyları. Boylar atlası, R1a ve Q sayfalarında Oğuz boylarına (Kayı dahil) kaynaksız haplogrup atamaları vardı; bunlar kaldırıldı ya da koşullu hale getirildi.

8. Faz 2, Paket 2b: Çin kaynakları ve Göktürkler — 21 Ekim 2026

“Aşina İmparatoriçesi” makalesi “Göktürklerin kökeni: kaynaklar ve genomlar” olarak baştan yazıldı (aynı adres). Yeni makale: Çin kaynaklarında Türklerin kökeni. Yeni kanıt dosyaları: Göktürkler genetik olarak kimdi?, “Türk” adı ilk nerede geçer?, Uygurlar Göktürklerle akraba mı?. Başlıca düzeltmeler:

• Aşina genomu. Batı Avrasya payı tek sayı (%2,3) yerine makaledeki aralıkla (%2,3–3,9) veriliyor; tek bir kadın genomu olduğu, Aşina erkek soyunun Y kromozomunun bilinmediği açıkça yazılıyor.
• Zemarkhos elçiliği. İstemi sayfasında “568 Zemarchos elçiliği” yazıyordu. Türk elçiliği Bizans’a 568 sonu ya da 569 başında geldi; Bizans elçisi Zemarkhos Ağustos 569’da yola çıktı. Kişi ağında Zemarkhos Soğdlu olarak işaretlenmişti; Bizanslıdır.
• Göktürk dönemi J haplogrubu. Ana sayfadaki “5 erkekten 3’ü” olgusu doğru, ama bir bireyin J içindeki kolu (J1 mi, J2 mi) iki kaynakta farklı çağrılmış; olgunun açıklamasına eklendi.

Yeni sayfalarda ayrıca şu noktalar netleştirildi: Batı Kağanlığı’nın yenilgisi 657–658 olarak veriliyor (sık görülen 659, Eski Tang Tarihi’ne göre son kağanın ölüm yılıdır); İkinci Kağanlığın kuruluşu için 682 ve 683 tarihleri iki Tang tarihinden gelir; Şine Usu yazıtındaki “Türk Kıpçak” okuması tartışmalı olduğu için olgu olarak verilmiyor.

7. Faz 2, Paket 2a: Xiongnu ve Hunlar — 21 Ekim 2026

“Xiongnu” makalesi baştan yazıldı; “Avrupa Hunları” makalesi kaldırılıp iki yeni kanıt dosyasıyla değiştirildi (Xiongnu Türkçe mi konuşuyordu?, Avrupa Hunları Xiongnu’nun torunları mı?). İçerikteki başlıca değişiklikler:

• Dil. Eski sayfa, Xiongnu çekirdeğinin “büyük olasılıkla Proto-Türkçe” konuştuğunu sonuç olarak sunuyor, Yeniseyce görüşünü ise yalnız itirazlarıyla veriyordu. İki görüş de hakemli yayınlarla savunuluyor ve hiçbiri kanıtlanmış değil; yeni sayfalar ikisini dayanaklarıyla birlikte veriyor.
• Avrupa Hunları. Eski sayfa Hunları “Xiongnu çekirdek nüfusunun demografik halefleri” olarak tanımlıyordu. 2025 genom çalışması bağı Hun elitindeki bazı kişiler için gösteriyor; aynı çalışmaya göre 5.–6. yüzyıl Karpat Havzası’ndan yayımlanmış 371 bireyden yalnız 26’sında doğu izi var.
• Tarihler. Jie beyitinin bağlamı, bazı yayınlarda geçen “307–311” değil, kaynaktaki olaydır (328). Modu’nun tahta çıkışı için verilen MÖ 209, Sima Qian’ın metninde değil sonraki bir şerhte geçer; “geleneksel tarih” olarak veriliyor.
• Yeni veri. Xiongnu baba hatları için AADR v66.p1 üzerinden yapılmış bir sayım eklendi.

6. Yeniden yapılanma, Faz 1 — 21 Ekim 2026

Sitenin 94 sayfası tek tek incelendi. Başka sayfaların kopyası, eski sürüm ya da yayına unutulmuş taslak olan 50 sayfa kaldırıldı ve her biri en yakın karşılığına yönlendirildi. Korunan 42 sayfada şu düzeltmeler yapıldı:

• Uydurma veri kaldırıldı. aDNA gezginindeki 32 “küratörlü” kayıt (Ning 2020’ye atfedilen 9 “Göktürk” bireyi ve yaşayan bir kişiye ait bir kayıt dahil), Avrupa Hunları sayfasındaki birey kartları, boy sayfasındaki kaynaksız haplogrup dizileri. Referans koordinatları doğrulanamayan G25 aracı ve E-TEM hesaplayıcısı yayından kalktı.
• Yanlış olgular düzeltildi. Ör. Yakutlarda baskın Y hattı N’dir (C2 değil); Zeng 2025’e atfedilen “7.500 yıllık Q sürekliliği” makalede yoktur; Göktürk örneklemine eklenen “2’si O2, 1’i R1b” gibi ifadeler; kuzen evliliğinde akrabalık katsayısı; Kara Kağan ile İşbara’nın karıştırılması; Tong Yabgu’nun Shegui’nin kardeşi olması.
• Yapay zekâ kalıntıları temizlendi. Okura kaynak gibi gösterilen “DeepSeek” etiketleri, geliştirme notları ve bir yapay zekâ çıktısının yanlışlıkla bir akademisyene atfedilmesi.
• Kesinlik dili yumuşatıldı. Kaynakla gösterilemeyen “konsensüs”, “kanıtlandı”, “çürütüldü” ifadeleri.

Sayfa sayfa ayrıntılı rapor proje arşivindedir. Bunlar ilk aşamanın cerrahi düzeltmeleridir; sayfaların kaynaklı makale biçiminde yeniden yazılması sonraki aşamada yapılacak.

Yöntem notu — bu düzeltme nasıl doğrulandı

Yukarıdaki her sayı, bir betikle birincil kaynaklardan yeniden üretilmiştir; elle yazılmamıştır. Kaynak dosyalar md5 özetleriyle arşivlenmiştir:

• v66.p1_1240K.aadr.PUB.anno — AADR v66.p1 açıklama dosyası
• Ning 2020'nin ek materyali: ana ek PDF (58 s.) + üç Excel eki
• ESHG 2022 özet kitabı (521 s. PDF), Osmanlı özeti s. 539

Düzeltme sonrası üç otomatik kontrol çalıştırıldı: (a) hatalı iddianın beş farklı yazım varyantının sıfırlandığı, (b) meşru atıfların (Ning 2019 Shirenzigou; Xianbei C2 için Ning 2020) silinmediği, (c) 180 JavaScript ve 18 JSON bloğunun sözdizimsel olarak geçerli kaldığı doğrulandı.