N: dil ailelerini kesen hat

N, O haplogrubunun kardeşidir; ikisinin ortak atası (NO düğümü) yaklaşık 36.800 yıl önce yaşamıştır. Zincir şöyle gider: N → N-Z4762 → N-L729 → N-Z1956 → N-TAT → … → N-L1026; N-TAT ile N-L1026 arasında yedi ara düğüm vardır^[1].

Kilit düğüm N-L1026'dır: Ural ve Baltık'a ulaşan bütün N hatları bunun altındadır ve ortak atası yaklaşık 4.600 yıl önce yaşamıştır.

Sık karıştırılan bir nokta: N-M46, N-Tat ve N-M178 aynı düğümün eşdeğer adlarıdır, üç ayrı dal değildir^[1]. Eski sayfalarda bunlar ayrı dallar gibi sıralanıyordu.

Bu sayfanın en önemli bulgusu bir sayı değil, bir sonuç cümlesidir. 6.521 örnekten 1.631 N kromozomunu inceleyen çalışma, özetini bu baba hattı akrabalığının “ona eşlik eden yüksek dil çeşitliliğinden ayrışık” olduğunu söyleyerek kapatır^[2]. Somut olarak:

• N3a2-M2118 alt dalı (Fedorova 2013 aynı kromozomları üst dalın eski adıyla N1c diye anar) Türk dilli Yakutlarda baskındır; Yakutya’daki Tunguz dilli Evenk ve Evenlerde de N hatlarının çoğunu oluşturur.
• N3a3 (VL29) Hint-Avrupa dilli Baltık halklarında üçte birden fazla orandadır.
• N3a5 (F4205) Moğol dilli Buryatlarda baskın N dalıdır: 111 kişilik bir örneklemde N taşıyan 49 kişiden 46'sı bu daldadır (örneklemin yaklaşık %41'i).
• N3a4 (Z1936) Ural dilli halklarda yaygındır, ama Türk dilli İdil Tatarları ve Başkurtlarda da baskın N dalıdır.

Yani N hattını taşımak bir dil topluluğuna ait olmak anlamına gelmez; hat, dil sınırlarını keser.

Yakutlarda (Saha) N oranı %80’in üzerindedir ve neredeyse tamamı tek bir alt daldır^[2]. Daha geniş bir Saha örnekleminde de bu hat baba hatlarının üçte ikisinden fazlasını oluşturur^[3]. Bu kadar tek biçimli bir baba havuzu, nüfusun küçük bir kurucu gruptan türediğini ve sonradan hızla büyüdüğünü gösterir.

Yakutların Türk dili, bu nüfusla birlikte kuzeye taşınmıştır: anne ve baba hatlarının belirli dalları Altay-Sayan bölgesinden Baykal üzerinden Lena boyuna uzanan bir göçle eşleşir^[3]. Yani burada dil, yerli halkın dil değiştirmesiyle değil, göçle gelmiştir. Ayrıntı: Türk dilleri nasıl yayıldı?

Çuvaşlarda, Tatarlarda ve Başkurtlarda da N bulunur — ama bunlar Doğu Sibirya dalları değildir. İncelenen Çuvaş örnekleminde N taşıyanların çoğunluğu, İdil-Ural ve batı Sibirya'da yaygın olan N3a1 dalındadır; Doğu Sibirya'ya özgü dallar (N3a2, N3a5, N3a6) bu halklarda hiç görülmez^[2].

Bu, İdil-Ural Türk dillilerindeki N'nin Türk göçüyle gelen bir hat olmadığını, bölgenin kendi Ural katmanından geldiğini düşündürür. Ama dikkat: bu bir çıkarımdır; kaynaklar bu cümleyi doğrudan kurmaz.

Antik genom derlemesinde N hattı kuzey Avrasya boyunca, Baltık'tan Baykal'a kadar görülür^[8]. Ural bölgesinin erken Orta Çağ mezarlarında ve Avar dönemi Karpat Havzası elit mezarlarında da N dalları bulunmuştur^{[9, 10]}.

Sitenin eski sürümünde “N-F4205 Xiongnu'da bulundu, 750 yıl sonra aynı alt dal Avarlarda çıktı” deniyordu. Bunun ikinci yarısı doğru: 7. yüzyıl Avar elit erkeklerinde bu dal var^[10]. Birinci yarısı ise doğrulanamadı — AADR'de bu belirteci taşıyan bireylerin tamamı Avar dönemi Macaristan'ındandır, Xiongnu'da yoktur^[8]. Geyiktaşı kültürüne atfedilen “N-F4309” belirteci ise AADR'de hiç geçmiyor.