Türk dilli halklar genetik olarak akraba mı?

Konunun merkezî çalışması, 22 toplulukta 373 kişi üzerinde genom çapında veri üretti^[1]. En güçlü bulgusu, batıdaki Türk dilli halkların bugünkü Güney Sibirya ve Moğolistan nüfuslarıyla fazladan uzun ortak DNA parçası (IBD) paylaşmasıdır. Uzun parçalar yakın dönem ortak atayı gösterdiği için bu, binlerce yıl önceki bir benzerlik değil, tarihsel dönemde gerçekleşmiş bir temastır.

Yazarlar bunun önceki çalışmalardan farkını da yazar: daha önce Türk dilli halkları birleştiren “açık seçik bir genetik sinyal” bulunamamıştı; bu çalışmanın katkısı, sinyali bileşen oranlarında değil parça paylaşımında bulmasıdır^[1].

Aynı makale üç önemli sınır koyar:

• Aynı paylaşım Türk dilli olmayan halklarda da görülür; fark bir derece farkıdır. Adıgeler, Mariler, Kuzey Osetler ve Udmurtlar da yüksek paylaşım gösterir^[1].
• Parçalar uzadıkça sinyal kaybolur: 4–5 cM ve üzerinde Orta Doğu, Kafkasya ve İdil-Ural'daki fazlalık tümüyle kaybolur; yalnız Güney Sibirya'ya coğrafi olarak yakın halklarda (Özbek, Kazak, Kırgız, Uygur ve Başkurt) kalır^[1].
• İki halkta fazlalık en kısa parçalarda bile istatistiksel olarak anlamlı değildir: Gagavuzlar ve Çuvaşlar^[1].

Yazarların kendi formülü şudur: Türkleşmeyi sağlayan şey ortak soy değil, göçmen Güney Sibirya–Moğolistan atalarıyla kurulan daha güçlü etkileşimdir^[1].

Dokuz ülkeden 60 etnik grubu (763 kişi) kapsayan çalışma, İç Avrasya nüfuslarının coğrafyayı yansıtan üç ayrı karışım hattına ayrıldığını gösterdi^[2]. Türk dilli halklar bu hatların en az ikisine dağılır: İdil ve Altay-Sayan Türk dillileri “bozkır-orman” hattında, geri kalanların bir bölümü “güney bozkır” hattındadır; Çuvaş, kuzey Başkurt, Dolgan ve Yakut gibi kimi topluluklar ise “orman-tundra” hattına kayar.

Aynı çalışma, bozkır hatlarının doğu kaynağının Güney Sibirya'nın bugünkü halkları değil, Amur havzasındaki Tunguz dillilere benzeyen bir gen havuzu olduğunu bulur. Yani 1. kanıttaki “Güney Sibirya–Moğolistan” vekil bir adrestir, kökenin kendisi değil.

Orta Asya'da 166 tam genom üzerinde çalışan daha yeni bir proje de aynı yöne işaret eder: Türk dilli gruplar coğrafyaya göre dört ayrı kümeye ayrılır ve bugünkü Orta Asyalılar “tek bir karışmış nüfus değil, yapılandırılmış bir genetik mozaik” oluşturur^[3].

Doğu Avrasya kökenli bileşenin oranı halktan halka birkaç kat değişir. Aşağıdaki sayılar farklı çalışmalardan, farklı yöntemlerle gelir ve tek bir ölçeğe konamaz; burada verilmelerinin nedeni büyüklük sırasını göstermektir.

Çuvaşça, Türk ailesinin en erken ayrılan kolunun (Oğur) yaşayan tek üyesidir. Buna karşılık Çuvaşların genomunda Doğu Asya bileşeni yaklaşık %5'tir — komşu İdil Tatarlarıyla aynı düzey^[6] — ve Güney Sibirya–Moğolistan'la IBD fazlalığı hiçbir parça sınıfında anlamlı değildir^[1]. Üstelik taşıdıkları zayıf doğu sinyali Amur değil, Sibirya-Uralik tiptedir^[2].

Yani dil bakımından en uzak kol, genetik bakımdan en az doğulu Türk dilli halklardan biridir. Bu tek örnek bile “dil = soy” eşitlemesini çürütmeye yeter.

Dikkat: Çuvaşlar aynı zamanda bütün Türk dilli halklar arasındaki en eski karışım tarihini verir (MS 816). Bu iki bulgu birbirini tamamlamaz: tarih eskiliği miktar değil zamanlama ölçer, ve çalışmanın yazarları bu tarihi Türk göçüne değil, 7. yüzyılda dağılan Onogur-Bulgar nüfusunun İdil boyuna gelişine bağlar^[1].

Türk dilli halkların baskın Y haplogrubu halktan halka tümüyle değişir. Avrasya'nın hemen her büyük baba hattı bir Türk dilli halkta baskın olabiliyor:

Türkmen örneği, bu tablodaki sayıların neden dikkatle okunması gerektiğini gösterir: aynı etiketi taşıyan örneklemler farklı ülkelerden ve farklı boylardandır; Özbekistan Türkmenlerinin %88'i tek bir boydandır^[16]. Yani çelişki ölçüm hatası değil, “Türkmen” kategorisinin genetik olarak tek parça olmamasıdır.

Baba hatlarında ortak olan şey haplogrup değil, örüntüdür: Asya'da tarihsel dönemde doğup hızla yayılan baba hatları neredeyse yalnız göçebe topluluklarda bulunur^[18]. Aynı şekilde, bir haplogrubun paylaşılması dil akrabalığına işaret etmez: haplogrup N, Yakutçadan Fincesine farklı dil ailelerini keser^[19].

Antik genom derlemesi AADR'de etnik etiketi doğrudan “Turkic” olan (dönem ya da “olası” kaydı bulunmayan) erkekler sayıca azdır: üç erkek, üç ayrı haplogrup taşır — R1a1a1, Q1a2a1 ve O1b1a1b1a1b1^{[20, 21]}. Üçü de aynı yayından gelir; yani fark örnekleme ya da yöntem farkı değildir. Ölçütü genişletip “Turkic” sözcüğü geçen bütün etiketleri (Türk dönemi, Türk Kağanlığı dönemi, “olası Turkic”) alırsak birey sayısı da haplogrup sayısı da beşe çıkar: J1a ve D1a eklenir, sonuç değişmez.

Aynı derlemede Orta Asya'nın MS 400–1600 arası erkekleri, Y kromozomu belirlenmiş 28 birey (yinelenen kütüphaneler tek birey sayılarak), on bir farklı üst dala dağılır. Türk dönemi Moğolistan'ı için de durum aynıdır: yayınların Türk dönemine atadığı ve Y çağrısı olan 8 erkek beş ayrı hat taşır (J2 3, C 2, R1a 1, N 1, D 1)^{[22, 23, 20]}. Ayrıntı: Göktürkler genetik olarak kimdi?

Bu bölgelerde antik örneklem çok incedir: AADR'de MS 400–1600 arasına tarihli birey sayısı Kazakistan'da 23, Kırgızistan'da 20, Özbekistan'da 2; Türkmenistan ve Azerbaycan'dan hiç yoktur. “Bilmiyoruz” cümlelerinin çoğu burada, veri yokluğundan doğuyor.

Türk dilli halklarda Doğu Avrasya kökenli karışımın tarihleri 9.–17. yüzyıllar arasına yayılır^[1]. Bu yöntem her halk için tek bir tarih verir; yazarlar da bunun bir sadeleştirme olduğunu, toplulukların büyük olasılıkla birden çok göç dalgasıyla oluştuğunu yazar.

Sonraki çalışmalar bunu doğruladı: Kırgızlar için yaklaşık 2.225 yıl önce bir eski dalga ve 875–425 yıl önce ikincil dalgalar^[7], Uygurlar için yaklaşık 3.750 yıl öncesine giden bir eski dalga ve yaklaşık 750 yıl önceki bir yeni dalga bulundu^[8].

Ayrıca bugünkü genomlardan hesaplanan karışım tarihleri, antik genomlardan okunanlardan sistemli olarak daha gençtir^[2]. Yani bu tarihler “karışımın başladığı an” değil, “son büyük dalga” olarak okunmalıdır.