Göktürkler genetik olarak kimdi?

Zhou Shu’ya göre Kuzey Zhou imparatoru Wu’nun eşi, Göktürk kağanı Mukan’ın kızıydı. 568’de saraya geldi, 582’de 32 yaşında öldü ve eşinin türbesine gömüldü^[1]:

Yang ve ark. 2023’te bu türbedeki kadın iskeletinden genom elde etti. Radyokarbon tarihi (MS 564–650) imparatoriçenin yaşam süresiyle uyumlu; kimlik mezar bağlamına dayanıyor. Bulgular^[2]:

• Soyunun %2,3–3,9 kadarı Batı Avrasya kökenli, geri kalanı Eski Kuzeydoğu Asya kökenli. Çin darı çiftçilerinden bir katkı bulunmadı. Batı Avrasya tarafındaki qpAdm kaynağı Afanasievo’dur; iki modelin verdiği iki uç, yukarıdaki aralığı oluşturur.
• Ana hattı F1d — Kuzeydoğu Asya’da yaygın bir mtDNA dalı. Birey kadın olduğu için baba hattı yok.
• En yakın olduğu antik gruplar Rouran, Xianbei, Kitan ve Mohe; bugünkü gruplardan önce Tunguzca, sonra Moğolca konuşanlar.
• Moğolistan’daki ve Orta Asya bozkırındaki Türk dönemi bireylerine yakın değil. Yazarlar bunu Türk imparatorluğunun içinde genetik bir alt yapı olduğu şeklinde yorumlar.

Yazarların vardığı sonuç: Göktürklerin kökeni Kuzeydoğu Asya’dadır; “batı kökeni” ve “çoklu köken” hipotezleri çürütülmüştür; Türk dilleri büyük bir göçle değil, kültürel yayılmayla yayılmıştır. Aynı paragrafta yazarlar Türk Kağanlığı nüfuslarının “çoklu kaynağına” da işaret eder^[2].

Sınırlar önemli. Yayın bir “editöre mektup”tur; ayrıntılar ek tablolarda. Veri tek bir bireye ait ve çok düşük kapsamlı (0,2×). Birey kadın olduğu için Y kromozomu yok. Annesi kaynaklarda adlandırılmaz; kağan ailelerinin evlilik ittifakları düşünülürse tek bir prensesin genomu “Aşina boyunun” ortalaması sayılamaz. Batı Avrasya karışımına verilen tarih de belirsiz ve çok geniş bir hata payı taşıyor. Ekim 2026 itibarıyla bu çalışmaya yönelik hakemli bir eleştiri ya da yanıt bulamadık.

Jeong ve ark. 2020’de Moğolistan’daki Türk dönemi mezarlarından 8 birey^[3] inceledi. İkisi neredeyse tümüyle doğu Moğolistan’ın eski “Levha Mezar” profilinde; geri kalanlar arada, bazıları ağırlıkla batı kökenli. Batı bileşeni için en iyi vekil Sarmatlar^[3].

Bir birey özel bir durum: Tang hanedanına bağlı Pugu (bir Tiele boyu) elçisinin türbesinde, giriş rampasında büyük olasılıkla kurban edilmiş, büyük ölçüde Han Çinlisi kökenli bir hizmetkâr. “Türk eliti” örneği sayılmamalı^[3].

Bu bireylerdeki doğu–batı karışımının tarihi yaklaşık MS 500’e, yani Göktürk Kağanlığı’nın kuruluşundan (552) önceki Rouran dönemine düşüyor. Yazarlar Türk döneminde erkek ağırlıklı bir batı bozkırı katkısı ve Y kromozomunda Q hattının azalıp R ve J hatlarının artmasını gözler^[3].

Doğu Moğolistan’daki iki Türk dönemi bireyi ise neredeyse tümüyle doğu kökenli çıktı. Biri soyunun yaklaşık yarısını Çin ilişkili bir kaynaktan alıyor; Aşina İmparatoriçesi’nde ise böyle bir katkı yok. Yazarlar orta Moğolistan’daki karışık tabloyla bu farkın, küçük örneklem ve bireylerin toplumsal statüsündeki belirsizlik ya da farklar yüzünden henüz yorumlanamayacağını belirtir^[4]. Yani batı katkısı olmayan bir profil Türk döneminde yalnız kağan ailesine özgü değildi.

Kazakistan ve Kırgızistan’daki Türk dönemi bireylerini inceleyen Damgaard ve ark. 2018, Türk Kağanlığı’yla ilişkili elit askerlerin, bölgedeki daha önceki Tian Shan Hunlarına göre Doğu Asyalılara daha yakın olduğunu buldu. Yazarlar bunu Türk geleneklerinin Doğu Asya kökenli bir azınlık elit tarafından bozkır halkına benimsetildiği şeklinde yorumlar; bir Türk dönemi göçebesi ise belirgin Avrupa soyu taşıyan bir aykırı birey çıktı^[5]. Örneklem birkaç kişiden ibarettir ve “azınlık elit” yorumu verinin kendisinden çok yazarların okumasıdır.

Antik genom veritabanı AADR’de (sürüm v66.p1) Moğolistan’da Türk dönemine atanan ve Y kromozomu belirlenmiş erkekleri saydık: toplam 8 erkek^{[3, 4, 6]}.

Tablo tek bir baskın baba hattı göstermiyor ve sayılar çok küçük. Xiongnu döneminde sık görülen Q hattı Türk dönemi örneklerinde hiç yok; bu, yukarıdaki gözlemle uyumlu. Sayıma giren J2 bireylerinden ikisi J-PH1795 alt dalında; bu dal Anadolu’daki bazı taşıyıcılarla da ilgili olduğu için ayrıca inceleniyor.

Hakemli literatürde Aşina boyundan ya da Göktürk kağan ailesinden Y kromozomu belirlenmiş bir birey yok; bilinen tek Aşina genomu bir kadına ait^[2]. Türk elitinden Y kromozomu bilinen kişiler başka boylardandır. Örneğin Türk dilli Şato boyunun 9. yüzyıl lideri Li Keyong neredeyse yarı yarıya doğu ve batı kökenlidir (%53,4 Eski Kuzeydoğu Asya · %46,6 Batı Bozkır) ve bir R1a-Z93 hattı taşır (R1a1a1b2∼AM01870^[7]). Bu, Aşina hakkında bir şey söylemez.

Sosyal medyada dolaşan “Aşina haplogrubu R1a” gibi iddiaların bulabildiğimiz tek dayanağı, hakemli olduğu doğrulanamayan ve metnine erişilemeyen 2016 tarihli kısa bir yayındır. Örneklerin antik kalıntı mı, yoksa kendini bu boya bağlayan bugünkü kişiler mi olduğu bile belli değildir.