Göktürklerin kökeni: kaynaklar ve genomlar

“Türk” adını taşıyan ilk devlet, 6. yüzyılın ortasında Altay dağlarının eteğinden çıkıp birkaç on yılda bozkırın doğusundan Orta Asya’ya uzanan bir imparatorluk kurdu. Kim olduklarını üç tür kaynakla izleyebiliyoruz: komşularının yazdıkları, kendi yazıtları ve mezarlarından okunan genomlar.

1. Kuruluştan yıkılışa: zaman çizelgesi

Göktürk tarihinin tarihleri büyük ölçüde Çin kaynaklarından gelir ve kaynaklar zaman zaman birbirini tutmaz. Aşağıda bir yıllık farkların olduğu yerler belirtildi.

• 545 Batı Wei hanedanı Türklere ilk elçisini, Jiuquanlı bir Hu (Soğdlu) olan An Nuopantuo’yu gönderir^{[1, 2, 3]}.
• 546 Türkler Tiele boylarını yener (Zhou Shu’ya göre; Sima Guang bu olayı 551’e koyar)^{[1, 4]}.
• 552 Bumın, Rouran Kağanlığı’nı yıkar ve İl Kağan unvanını alır. Birinci Göktürk Kağanlığı kurulur^{[1, 4]}.
• 582–603 İç savaşla Doğu ve Batı kanatları aşama aşama ayrılır^{[3, 5, 6]}.
• 630 Tang ordusu Doğu Kağanlığı’nı yıkar; İllig Kağan esir alınır^[7].
• 657–658 Batı Kağanlığı Tang ordusuna yenilir; toprakları iki Tang koruyuculuğuna bölünür^[8].
• 682 İlteriş (Kutlug) Kağan İkinci Kağanlığı kurar (Eski Tang Tarihi 683 der)^{[9, 7]}.
• 732–735 Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları Orhon vadisinde dikilir^[10].
• 742–745 Basmıl, Uygur ve Karluklar Kağanlığı yıkar; Uygurlar yerine geçer^{[11, 9]}.

Batı Kağanlığı’nın sonu için sık görülen “659” (Golden ve Tekin de bu yılı verir), Eski Tang Tarihi’ne göre son kağan Helu’nun öldüğü yıldır; yenilgisi ve teslimi 657 sonu ile 658 başına düşer^{[8, 12]}.

2. Çin kaynaklarında Aşina’nın kökeni

Aşina hanedanının kökeni için Çin kaynakları üç ayrı anlatı aktarır ve bunları uzlaştırmaya çalışmaz.

İlk iki anlatı hanedanı bir kurt ataya bağlar. Zhou Shu bunu kendisi söyler: “Bu anlatılar farklı olsa da sonunda hepsi kurt soyudur.” Pingliang anlatısında kurt geçmez; ama Sui Shu da kurt efsanesini “bir rivayete göre” diye ayrıca aktarır^[13]. Göktürklerin sancağında altın bir kurt başı bulunur, muhafızlarına da böri (kurt) denir^[1]. Ayrıntılı karşılaştırma: Çin kaynaklarında Türklerin kökeni.

Kaynakların uzlaştığı tarihsel bilgi, Aşinaların Altay’ın güneyinde Rouranlara bağlı bir topluluk olduğu ve onlar için demircilik yaptığıdır. Rouran kağanı Anagui, Bumın’ın evlilik isteğini reddederken onu “benim demirci kölem” diye aşağılar^[1]:

Göktürk devletinin ilk yıllarında Soğdlular önemli bir rol oynadı: Çin’in Türklere ilk elçisi bir Soğdluydu, kağanlığın bilinen en eski resmî yazıtı Soğdca yazıldı^[3].

3. Türklerin kendi anlatısı

Göktürklerin kendi dillerinde yazdıkları en uzun metinler, İkinci Kağanlık döneminde Orhon vadisine dikilen yazıtlardır. Bu yazıtlarda ne kurt efsanesi ne de Altay’da Rouranlar için yapılan demircilik geçer. Köken, evrenin yaratılışıyla ve ilk kağanlarla başlar^[10]:

Yazıtlar Doğu Kağanlığı’nın Çin’e yenilmesini (630) ve elli yıl süren bağımlılığı Türk halkının devletini kaybetmesi olarak anlatır. Ardından, Gök ve Türklerin kutsal yer-suyu “Türk halkı yok olmasın” diye İlteriş Kağan’ı yükseltir^[10]. Kurt burada yalnız bir benzetme olarak geçer: İlteriş’in askerleri “kurt gibi”, düşmanları “koyun gibi”dir.

Bumın’ın adı 6. yüzyıl sonuna ait Soğdca Bugut yazıtında da bwmyn diye geçer^[3]. Tekin, Orhon yazıtlarındaki “Bumın” biçimini yanlış sayıp Çince Tumen biçimini esas alır^[10]; Bugut’taki yazım ise “Bumın” okumasını destekler. Bugut yazıtının kabartmasında, karnının altında bir insan figürü duran bir kurt (belki bir dişi kurt) görülür; Golden bunu kurt efsanesine açık bir gönderme sayar^[3].

4. Genomlar ne gösteriyor?

Hanedandan bilinen tek genom, 568’de Kuzey Zhou imparatoru Wu ile evlendirilen Mukan Kağan’ın kızı Aşina İmparatoriçesi’ne ait. Yang ve ark. 2023’e göre bu genomun yalnız %2,3–3,9 kadarı Batı Avrasya kökenli; geri kalanı Eski Kuzeydoğu Asya kökenli ve en yakın olduğu antik gruplar Rouran, Xianbei, Kitan ve Mohe^[14]. Bu oran iki qpAdm modelinden gelir; Batı Avrasya tarafındaki kaynak her ikisinde de Afanasievo’dur. Ana hattı F1d, yani Kuzeydoğu Asya’da yaygın bir mtDNA dalıdır. Yazarlar bundan Göktürklerin Kuzeydoğu Asya kökenli olduğu sonucunu çıkarır.

Moğolistan’daki Türk dönemi mezarlarındaki kişiler ise çok farklı bir tablo çiziyor: Batı Avrasya payı kişiden kişiye sıfırdan neredeyse tama kadar değişiyor ve karışım yaklaşık MS 500’e, Kağanlık kurulmadan önceye tarihleniyor^[15]. Doğu Moğolistan’daki iki Türk dönemi bireyinde ise Batı Avrasya payı yok denecek kadar az; ama biri, Aşina İmparatoriçesi’nden farklı olarak, yarı yarıya Çin ilişkili bir soy taşıyor^[16].

Bu tablo, doğu kökenli bir hanedanın, orta Moğolistan’da çok karışık bir bozkır nüfusunu yönettiği görüşüyle uyumludur. Ama hanedan tarafı tek bir kadına dayanıyor ve Aşina erkek soyunun Y kromozomu bilinmiyor. Ayrıntılar: Göktürkler genetik olarak kimdi?

5. Xiongnu ile bağ

Zhou Shu Türkleri “Xiongnu’nun ayrı bir kolu”, Yeni Tang Tarihi “eski Xiongnu’nun kuzey kısmı” sayar; Çin kaynakları Türk kağanının unvanlarını da Xiongnu unvanlarına benzetir^{[1, 9]}. Bu, Çinli tarihçilerin Türkleri bozkırın eski düşmanı Xiongnu’nun devamı olarak gördüğünü gösterir. Kayıtların ayrıntısı ve sınırları: Çin kaynakları Göktürkleri Xiongnu’ya bağlar mı? Xiongnu’nun kendisinin kim olduğu ve hangi dili konuştuğu ise ayrı bir tartışmadır: Xiongnu kimdi?

6. Bunu söylemek doğru değil

7. Açık sorular

İlgili