Çin kaynaklarında Türklerin kökeni

Göktürklerin kökeni hakkında bildiklerimizin çoğu, onları komşu olarak tanıyan Çinli tarihçilerin yazdıklarından gelir. Bu metinleri doğru okumak için iki şeyi bilmek gerekir: hangi kaynağın hangisinden aktardığını ve kaynakların nerede birbiriyle çeliştiğini.

1. Kaynaklar ve birbirine bağımlılıkları

Eski Tang Tarihi’nin Türk bölümü bu bağımlılığı açıkça söyleyerek başlar^[5]:

2. Birinci anlatı: dişi kurt ve on oğul

Zhou Shu Türkleri “Xiongnu’nun ayrı bir kolu” olarak tanıtır ve soyadlarının Aşina olduğunu söyler. Ardından şu efsaneyi anlatır: komşu bir ülke soyu yok eder; on yaşlarındaki bir oğlanın ayaklarını kesip bataklığa atarlar. Bir dişi kurt onu etle besler^[2]:

Düşman kralı oğlanı da öldürtür; kurt Turfan’ın (Gaochang) kuzeyindeki dağlarda bir mağaraya kaçar^[2]:

Sui Shu’daki sürümde yurt “Batı Denizi’nin kıyısındadır”, kurt “bir tanrıya tutulmuş gibi” denizin doğusuna geçer ve on oğuldan Aşina “en yetenekli” olduğu için önder olur. Göktürk sancağındaki kurt başının nedeni de budur^[3]:

3. İkinci anlatı: So ülkesi

Zhou Shu aynı bölümde ikinci bir rivayet aktarır^[2]:

Bu anlatıda kurttan doğmuş bir ata, yazın ve kışın tanrılarının kızlarıyla evlenir. Oğullarından biri beyaz bir kuğuya dönüşür, biri Kırgız devletini kurar, en büyüğü ateş yakıp halkını kurtardığı için “Türk” adıyla başa geçer. Aşina, ağaca sıçrama yarışmasını kazanan torundur. Tarihçi iki rivayeti uzlaştırmaz, yalnızca şunu not eder: “Bu anlatılar farklı olsa da sonunda hepsi kurt soyudur” (此說雖殊，然終狼種也)^[2]. So ülkesinin yeri bilinmiyor^[8].

4. Üçüncü anlatı: Pingliang’ın “karışık Hu”ları

Sui Shu ise başka bir yerden başlar^[3]:

Juqu’ların Kuzey Liang devleti 439’da yıkıldı^[9]; Pingliang bugünkü Gansu’dadır^[8]. Bu anlatı Aşinaları bozkırın derinliklerine değil, Çin’in kuzeybatı sınırındaki karışık nüfuslu bir bölgeye yerleştirir. Bazı tarihçiler bu iki bilgiyi birleştirerek Gansu’dan Turfan’a, oradan Altay’a uzanan bir göç yolu önerir^[8].

5. Ortak çekirdek: Altay’ın demircileri

Kaynakların buluştuğu, efsane olmayan bilgi şudur: Aşinalar Altay dağlarının güneyinde, Rouran Kağanlığı’na bağlı yaşıyor ve onlar için demir işliyordu^{[2, 3]}:

Aynı cümlenin devamı Türk adını Altay’ın miğfere benzeyen biçimine bağlar; bu açıklama bir halk etimolojisi kaydıdır (bkz. “Türk” adı ilk nerede geçer?). Bizans kaynaklarında da Türklerin Bizans elçisine demir satmayı önerdiği anlatılır^[10].

6. Tiele ve Uygurlar: başka bir kurt efsanesi

Çin kaynakları, sonradan Uygurların da içinden çıkacağı Tiele (Gaoche) boyları için ayrı bir köken verir. Wei Shu’ya göre bir Xiongnu şanyüsü iki güzel kızını “Gök’e vermek” için yüksek bir kuleye kapatır; dört yıl sonra yaşlı bir kurt gelir^[1]:

Küçük kız kurtla evlenir ve halk onların soyundan çoğalır; bu yüzden Gaocheler “kurt ulumasına benzeyen uzun şarkılar” söylermiş^[1]. İki efsanede de kurt ata ve Xiongnu bağı var, ama roller terstir: Türk efsanesinde ata insan, ana dişi kurttur; Gaoche efsanesinde ana bir şanyü kızı, ata erkek kurttur. Uygurların kökeni ve Göktürklerle ilişkisi: Uygurlar Göktürklerle akraba mı?

7. Batı Türkleri

Kaynaklar Batı Türk hanedanının soyunda da ayrışır. Sui Shu’ya göre Batı Türkleri, Doğu kağanıyla çekişen Apa Kağan’ın soyundandır^[3]. Yeni Tang Tarihi ise Batı hattını So rivayetindeki Nadulu’nun torunu Tuwu’ya ve onun küçük oğlu, Bumın’ın kardeşi İstemi’ye bağlar; bu, Orhon yazıtlarının “Bumın Kağan, İştemi Kağan” ikilisiyle uyumludur^{[11, 12]}. Eski Tang Tarihi’ne göre Batı Türklerinin gelenekleri Doğu Türklerininkiyle kabaca aynıydı, “yalnız dilleri biraz farklıydı” (唯言語微差)^[13].

8. Bu kaynakları nasıl okumalı?

• Bunlar komşunun gözüdür. Çinli tarihçiler Türkleri kendi dünya görüşleriyle anlatır ve bozkırın eski düşmanı Xiongnu’nun devamı olarak görür; kağanı “eski şanyü”ye, hatunu “eski yanzhi”ye benzetirler^[2]. Bu benzetmeler bir soy tespiti değil, bir sınıflandırmadır. Ayrıntı: Çin kaynakları Göktürkleri Xiongnu’ya bağlar mı?
• Efsane ile kayıt ayrı tutulmalı. Kurt efsanesi Türklerin kendi soy anlatısını yansıtıyor olabilir (Bugut yazıtının kabartmasında da karnının altında bir insan figürü duran bir kurt görülür)^[8]; ama tarihsel bir olay kaydı değildir.
• Tarihler kaynaktan kaynağa değişir. Örneğin Tiele zaferi Zhou Shu’da 546’da, Zizhi Tongjian’de 551’de; İlteriş’in ayaklanması bir Tang tarihinde 682’de, ötekinde 683’tedir^{[7, 6, 5]}.
• Türklerin kendi anlatısı başkadır. Orhon yazıtları kurt efsanesini anlatmaz; kökeni Gök’ün ve Yer’in yaratılışıyla ve ilk kağanlarla başlatır^[12]. Bkz. Göktürklerin kökeni.

9. Bunu söylemek doğru değil

İlgili