“Türk” adı ilk nerede geçer?

Zhou Shu (636), Türk kağanı Bumın döneminde Türklerin Çin sınırına gelip ipek almaya başladığını, ardından ilk elçinin geldiğini anlatır^[1]:

Çince metin elçiyi genel bir adla, Hu diye anar; Golden onu bir Soğdlu sayar ve bunun rastlantı olmadığını, Soğdluların erken Türk devletinde önemli bir rol oynadığını vurgular^[2]. 11. yüzyılda Sima Guang aynı olayı anlatırken Türkleri “aslen batının küçük bir ülkesi” diye tanıtır^[3]. Bir yıl sonra, 546’da (Sima Guang’a göre 551’de), Türkler Tiele boylarını yenip 50.000’i aşkın çadırı teslim aldı; 552’de de Rouran Kağanlığı’nı yıkıp Bumın kendini İl Kağan ilan etti^[1].

Adın tarihli en erken kaydı aynı tarihin başka bir bölümündedir. Yuwen Ce biyografisine göre Datong’un 8. yılının on ikinci ayında, yani 542–543 kışında, Türkler sınırdan girmiş, yolları boyunca yakılan ateşleri büyük bir ordu sanıp kaçmışlardır; aynı yerde Türklerin “her yıl ırmak donduktan sonra” akına geldikleri de yazılıdır (每歲河冰合後，突厥即來寇掠)^[4]. Ecsedy akını 23 Aralık 542 – 20 Ocak 543 arasına tarihler, ama olay ne Türklere ayrılmış bölümde ne de hanedan yıllıklarında geçtiği için ona çekinceyle yaklaşır^[5].

Zhou Shu Türkleri “Xiongnu’nun ayrı bir kolu (biezhong), soyadı Aşina” diye tanıtır (突厥者，蓋匈奴之別種，姓阿史那氏)^[1]. Bu, Çin etnografyasının soy kütüğü diliyle yapılmış bir dış sınıflamadır; Türklerin kendi kayıtlarından gelmez. Bu yüzden adın 6. yüzyıldan eski olduğuna kanıt sayılmaz^[6]. Adın ve onu taşıyan nüfusların öncesi ayrı bir sorudur; Türk: Ad ve Halk dizisinin II. bölümünün konusudur.

Bugünkü Wei Shu’daki Türklerle ilgili kayıtlar Bei Shi’den alınmış sonraki eklemelerdir; bu yüzden ilk tanık Zhou Shu’dur^[7]. Kljaštornyj, boyun Türk adını ancak Juan-juan (Rouran) egemenliği altında Altay’a yerleştirildikten sonra aldığını, eski adı Aşina’nın ise yönetici soyun adı olarak kaldığını ileri sürmüştür^[8].

Zhou Shu’nun aynı bölümü Çince yazıya geçirilmiş bir Türkçe sözcüğü de korur: kağanın muhafızlarına fuli (附離) denirdi, “bu da Çincede kurt demektir” (夏言亦狼也); yani Eski Türkçe böri^[1].

Türk adının Türklerin kendi metinlerindeki en ünlü kaydı, 732’de dikilen Kül Tigin yazıtıdır. Yazıt evrenin yaratılışını ve Türk devletinin kuruluşunu aynı paragrafta anlatır^[9]:

Yazıtlarda ad Türük diye yazılır ve “Türük bodun” (Türk halkı) ifadesi sürekli geçer^[9].

Ama Kağanlığın kendi en erken anıtları Türkçe değildir. 580’lerin Bugut yazıtı Soğdcadır; 584’e, en geç 587’ye tarihlenir^[10]. Kağan adları burada Soğd harfleriyle yazılır (Bumın için bwmyn)^[2]. Kljaštornyj ile Livšic’in edisyonunda ilk satır dikilitaşın “Türkler” (trʾwkt) tarafından dikildiğini kaydeder; ikinci satır “Türk efendisi Nivar Kağan”ı (trwkc βγy nwʾʾr γʾγʾn) anar^[11]. Moriyasu ile Ochir ilk satırı “Türk Aşina boyunun kralları” diye okur; buna göre ad ile soy yan yana durur. Ōsawa bu okumanın geniş kabul gördüğünü, Beckwith’in ise kâğıt kalıplarda bazı harfler net olmadığı için kuşkulu olduğunu aktarır^[12]; Golden okumaların sorunlu kaldığını belirtir^[13]. Hangi okuma kabul edilirse edilsin, Kağanlığın ilk anıtı adı yöneticilerine ve onların halkına uygular.

Yazıtın Brāhmī harfli metni erken bir Moğol dilinde okunmuştur; Vovin bu dili Türklerden önceki Juan-juan (Rouran) imparatorluğunun diliyle özdeşleştirir^[10]. İlk Türk sarayı, demek ki, Soğdlu yöneticilerinin dilinde ve devralınmış bir Moğolca kançılarya dilinde yazıyordu. Türük bodun, “Türk halkı”, yazıtların adına konuştuğu topluluk olarak ancak 8. yüzyıl başının Türkçe runik anıtlarında görünür; bu yüzden adın ilk katmanı dille değil, adla ve devletle tanımlanır^[6].

Öteki Brāhmī metni, Hüis Tolgoi yazıtı, iki kez “Türklerin kağanı Niri Kağan”ı (niri qaγan türüg qaγan) anar; bu, 595’ten itibaren hüküm süren ve Tielelere yenilen Batı Türk hükümdarı Niri’dir. Editörlerine göre yazıt Niri’yi anar ama “ondan ya da onun için değildir”; Tieleler arasında Uygurların yükselişini işaret ediyor olabilir^[14]. Tarih bölümünü yazan de la Vaissière bunu yalnızca olası bir hipotez olarak sunar^[15]. Bu okumaya göre yazıt, adın Türklerden başka bir halkın yazdığı, Türkçe olmayan bir bozkır dilindeki en erken tanıklığıdır; Vovin dikilitaşı 604 ile 620 arasına tarihler^[10].

Bizanslı tarihçi Menandros’a göre Soğdlu Maniakh’ın başkanlığındaki bir Türk elçiliği, İmparator II. Justinus’un dördüncü yılının başında, yani 568 sonu ya da 569 başında Konstantinopolis’e geldi. Bizans elçisi Zemarkhos da Ağustos 569’da Türk kağanına doğru yola çıktı^[16]. Menandros Türklerin “eskiden Sakalar diye anıldığını” yazar. Yayıncının notuna göre Sakalar, Herodotos’ta da geçen ve vahalar dışındaki Orta Asya göçebeleri için kullanılan genel bir Fars adıdır; bu yüzden ifade etnik bir süreklilik göstermez^[16].

Biraz sonraki tarihçi Theophylaktos Simokattes de Türkleri anar ve bir Türk kağanının mektubunu “yedi soyun büyük efendisi, dünyanın yedi bölgesinin sahibi” unvanıyla aktarır^[17].

Herodotos (MÖ 5. yüzyıl) İskitya’nın kuzeydoğusunda, Don ırmağının ötesinde, Thyssagetlerin yanında yaşayan avcı bir halktan, Iyrkai’den söz eder^[18]. Plinius (MS 1. yüzyıl) aynı bölgede Tyrcae, Pomponius Mela ise “geniş ormanlarda avcılıkla geçinen” Turcae adını verir^{[19, 20]}.

Üç yazar da bu halkı Thyssagetlerle birlikte anar; bu, aynı geleneğe dayandıklarını düşündürür. Golden bu adların Türklerle bağını kanıtlanmış saymaz. Bazı uzmanlar Iyrkai’yi Ural dilli bir halk olarak yorumlar. Golden’ın yargısı açıktır: en açık ve tartışmasız kayıtlar 6. yüzyıl ortasına aittir; ad o sırada ortaya çıkmış da olabilir^[2].

Çin kaynakları adı bir dağa bağlar. Zhou Shu’ya göre Türklerin yaşadığı Altay dağı miğfere benzer ve Türkler kendi dillerinde miğfere “tujue” (突厥) derler^[1]:

Clauson’ın Eski Türkçe sözlüğünde türk sözcüğünün “miğfer” anlamı yoktur; miğfer için yoşuk gibi başka bir sözcük geçer^[21]. Bu yüzden Çin kaynağının açıklaması bir halk etimolojisi olarak görülür.

Türkiye’de sık anılan açıklama Macar Türkolog Németh’in önerisidir: türk “güç, kuvvet”. Clauson bunu reddeder: ona göre Eski Türkçede türk sözcüğü “olgunluk, bir meyvenin ya da insanın en olgun çağı” demektir ve hiçbir zaman genel anlamda “güçlü” için kullanılmaz; adın özgün biçimi de Türkü’dür^{[21, 22]}. Çince 突厥 yazımının Soğdca ya da Rouran dilinden bir çoğul biçimi (-t ekli) yansıttığı da öne sürülmüştür. Golden’ın özeti: adın etimolojisi belirsizdir ve uzmanlar arasında uzlaşma yoktur^[2].

Yazıtlardaki “Kök Türük” ifadesi de iki türlü yorumlanır. Tekin “Gök Türkler” diye çevirir. Golden ise kök’ün eski bozkır renk-yön sisteminde “doğu” anlamına geldiğini ve ifadenin “Doğu Türkleri” demek olabileceğini yazar^{[9, 2]}.