Uygurlar Göktürklerle akraba mı?

Yeni Tang Tarihi, Uygurları Kuzey Wei döneminin Gaoche (“yüksek tekerlekli arabalılar”) topluluğuna bağlar^[1]:

Aynı bölüm Uygurların eski adlarını da verir: Yuanhe (袁紇), Wuhu, Wuhe ve Sui döneminde Weihe (韋紇). Bu adlardan Yuanhe, Wei Shu’nun (bugünkü metni Bei Shi’den tamamlanmış) Gaoche boyları listesinde de geçer^[2]. Sui Shu Tiele’yi Tola ırmağından Hazar’a kadar dağılmış onlarca boy olarak sayar ve Weihe’yi bunların arasında anar; Tiele boylarının Doğu ve Batı Türklerine bağlı olduğunu ve geleneklerinin “kabaca Türklerinkiyle aynı” olduğunu ekler^[3].

İki Tang tarihi de Uygurların Türklere tabi olduğunu yazar. Yeni Tang Tarihi’ne göre 605’te Weihe boyu Pugu, Tongluo ve Bayegu boylarıyla birleşip Türklere isyan etti ve “Uygur” (Huihe) adını aldı^[1]. Eski Tang Tarihi aynı olayı daha belirsiz anlatır; açılışı da büyük ölçüde Sui Shu’dan aktarılmıştır^[4].

Çin kaynakları iki hanedanın soyadını açıkça ayırır. Göktürkler için Yeni Tang Tarihi “Aşina soyadlı Türkler” (突厥阿史那氏) der^[5]. Uygurlar için ise şunu yazar^[1]:

Golden da Uygurları Tiele konfederasyonunun bir parçası ve Göktürklerin “dik başlı” vasalları olarak tanımlar. Golden, Uygur birliğindeki boy adlarının bir kısmının Türkçe görünmediğini de not eder; yani Uygur birliği tek kökenli değildi^[6].

Not: 742–744’te kısa bir süre kağanlık yapan Basmıl reisinin adı da Aşina’dır^[7]. Aşina adı bu tarihte Basmıllar arasında sürer; Uygur hanedanıyla ilgisi yoktur.

Sima Guang’ın Zizhi Tongjian’ine göre 742’de Basmıl, Uygur ve Karluklar son Göktürk hükümdarlarından birini öldürdü; 744’te Uygur yabgusu Guli Peiluo (Golden’ın okumasıyla Kullıg Boyla) kendini Kutlug Bilge Kül Kağan ilan etti; 745’te son Türk kağanını öldürdü^{[8, 6]}:

Aynı kayda göre yeni kağan ordugâhını Ötüken’e kurdu; 745’ten sonra Uygurlar “Türklerin eski topraklarının tümüne” sahip oldu^[8]. Golden, başkentin kutsal Orhon topraklarında “Türk ve Xiongnu geleneğine uygun olarak” kurulduğunu yazar^[6]. Uygurlar Göktürklerin devamı değil, halefiydi: aynı coğrafyada, aynı devlet geleneğiyle, ama başka bir hanedanla.

Uygur kağanı Moyun Çor (El-etmiş Bilge Kağan, 747–759) adına dikilen yazıtlar Göktürk dönemini kendi tarihinin öncesi olarak anlatır. Terhin yazıtının doğu yüzünün ilk satırının okunabilen kısmı^[9]:

Bumın, Göktürk Kağanlığı’nın kurucusudur. Tekin “iki yüz yıl”ı 6. yüzyıl ortasından 8. yüzyıl ortasına kadarki Göktürk dönemi olarak yorumlar. Aynı kağanın Şine Usu yazıtı ise Göktürklere karşı zaferini şöyle bitirir^[10]:

Uygur kağanı kendi halkını “On Uygur” ve “Dokuz Oğuz” diye adlandırır^[10]. Bu yazıtlarda “Türk”, Aşina hanedanının devletinin ve ona bağlı halkın adıdır. Uygurlar kendilerini o siyasal birimden ayırır. Ama bu, dillerinin ve kültürlerinin farklı olduğu anlamına gelmez (bkz. 5).

Sık alıntılanan “Türk Kıpçak elli yıl oturmuş” okuması (Şine Usu, Kuzey 4) tartışmalıdır. Yazıtın kapsamlı yeni bir baskısı (Moriyasu ve ark. 2009) bu okumayı reddeder ve satırı “Türk kağanları tam elli yıl oturmuş” diye okur. Golden de okumanın sorgulandığını belirtir^{[10, 6]}.

Eski Türkçenin standart dilbilgisini yazan Marcel Erdal’a göre Moğolistan’daki Uygur Kağanlığı yazıtlarının dili Orhon Türkçesiyle (Göktürk yazıtlarının diliyle) “pratikte aynıdır”. Erdal başka bir yerde bu yazıtlarda Orhon Türkçesinin etkisinin “açık” olduğunu da yazar; yani Uygur yazıtları Göktürk yazıt geleneğini izler. Göktürk yazıtları, Uygur metinleri ve Karahanlı metinleri birlikte, aralarındaki farklar küçük olan lehçelerden oluşan tutarlı bir grup oluşturur^[11].

Moğolistan’daki antik genom çalışması, Türk dönemi (8 birey^[12]) ve Uygur dönemi (13 birey^[12]) mezarlarından bireyleri inceledi. İki dönemde de nüfus çok karışıktı ve Xiongnu döneminden farklı profiller gösteriyordu; karışım tarihleri de aynı döneme, yaklaşık MS 500’e düşüyor. Ayrıntıda farklar var: batı bileşeni Türk döneminde en iyi Sarmatlarla, Uygur döneminde Alanlar ve Orta Asya (BMAC) ilişkili bir soyla modelleniyor. Ama örneklem küçük ve Uygur bireylerinin çoğu tek mezarlıktan; bu farklar iki dönemin halkını ayırt etmeye yetmez^[12].

Baba hatlarına bakmak bu soruda pek işe yaramaz. Uygur dönemine ait Y kromozomu bilinen erkekler: 7 erkek^{[12, 13, 14]}. Bunların dördü R1b taşıyor, ama dördü de aynı mezarlıktan (Olon Dov) ve üçü aynı alt dalda. “Uygurlar R1b idi” denemez.

Uygur Kağanlığı 840’ta Kırgızlarca yıkıldı^[15]. Uygurların bir kısmı Gansu’ya (Ganzhou), bir kısmı Doğu Türkistan’a (Turfan/Koço, Beşbalık) göçüp yeni devletler kurdu^{[7, 6]}.

Golden’a göre “Uygur” adı 16. yüzyıla doğru kullanımdan düşmüştü. 1921’de Taşkent’teki bir kongrede Türkistanlı aydınlar tarafından Doğu Türkistan’ın Türk dilli Müslümanları için yeniden canlandırıldı ve 1940’lara kadar yaygınlaştı. Golden’a göre bugünkü Uygurların atalarında Orhon ve sonraki Uygur devletlerinin boyları, başka Türk boyları ve Türkleşmiş İranlı ve Toharlı vaha nüfusu bir arada bulunur. Golden, eski Uygurların bu oluşumda neredeyse hiç rol oynamadığını savunan bir karşı görüşü de aktarır^[6].

Bugünkü Uygurların genomu da karışık bir köken gösterir. 951 kişi^[16] üzerinde yapılan bir çalışma, batıdan Avrupa ve Güney Asya, doğudan Sibirya ve Doğu Asya kökenli dört bileşen ve yaklaşık 3.750 ve 750 yıl önceye tarihlenen iki karışım dalgası buldu. Daha önceki, daha sınırlı bir çalışma kabaca %60 Avrupa ve %40 Doğu Asya kökenli iki yönlü bir karışım önermişti^[17]. Bu çalışmalar bugünkü Uygurları 8. yüzyıl Orhon Uygurlarıyla doğrudan karşılaştırmaz.