Q, Buzul Çağı sonunda Kuzey Avrasya'da doğmuş eski bir hat. Bir kolu Bering üzerinden Amerika'ya geçti; başka bir kolu Orta Asya bozkırında kaldı ve bugün Türkmenlerle Tuvalıların baba hatları arasında öne çıkıyor.
Son güncelleme: 22 Ekim 2026Kanıt türü: Hakemli / akademikTopluluk verisi
Kısa cevap
Q bir “Türk hattı” değil, eski bir Kuzey Avrasya hattıdır. Bugünkü taşıyıcılarının ortak atası yaklaşık 28.700 yıl önce yaşamıştır. Amerika kıtasının yerli halklarında baskın olan Q-M3 ile Orta Asya'da görülen Q-M25 de yaklaşık 26.200 yıl önce ayrılmış iki ayrı koldur.
Türk dilli halklarda Q en çok Türkmenlerde ve Tuvalılarda görülür. Ama Yenisey dilli Ketlerde ve Samoyed dilli Selkuplarda daha da yüksektir — yani hat dille değil coğrafyayla ilişkilidir.
Kanıtlar
1
Ağaçtaki yeri: Amerika kolu ile Orta Asya kolu nerede ayrılır?
Q-L472 — hem Orta Asya'nın hem Amerika'nın hattını içeren kol. Altında iki uzun zincir ayrılır: Q-F1096 → Q-M25 → Q-L712 (Orta Asya, özellikle Türkmenler) ve Q-L56 → … → Q-M3 (Amerika kıtasının yerli halkları).
Bugünkü bütün Q taşıyıcılarının ortak atası yaklaşık 28.700 yıl önce yaşamıştır. Türkmenlerdeki Q-M25 ile Amerika'daki Q-M3'ün ayrıldığı düğüm ise Q-L472'dir; o düğümün ortak atası yaklaşık 26.200 yıl önceye gider. Yani “Türkmen Q'su ile Navajo Q'su yakın kuzendir” demek yanlıştır; akrabalıkları Son Buzul Çağı'na kadar gider.
Q'da adlandırma karışıklığı özellikle fazladır: aynı SNP farklı yayınlarda farklı harf-rakam etiketiyle anılır (örneğin M346 kimi yayında “Q1a3”, kimi derlemede Q1b kolunda geçer). Bu sayfada etiket değil SNP adı esas alınmıştır.
2
Türkmenlerdeki Q: tek bir sayı yok
Hakemli / akademik
Yayımlanmış örneklemlerde Türkmenlerde Q oranı %2 ile %73,5 arasında değişir. Bu fark ölçüm hatası değil: “Türkmen” etiketi farklı ülkelerdeki, farklı boy bileşimli toplulukları kapsar. Özbekistan Türkmenlerinin büyük çoğunluğu tek bir boydandır ve o boyda Q çok yüksektir[2].
Alt dal da tek değildir: İran'daki Türkmen örnekleminde Q'nun tamamı Q-M25'tir (68 kişide %42,6)[3]; Türkmenistan örnekleminde ise hem Q1a-F1096 hem Q1b-M346 kolları bulunur[2].
Q haplogrubu oranları. Her satır ayrı bir örneklemdir; satırlar birbirinin yerine geçmez ve toplanamaz. Parantez içinde, oranı oluşturan alt dallar verilir. “Derleme” satırlarında oran, başka yayınların verisini bir araya getiren bir tablodan alınmıştır.
Bazı derlemelerde Q ayrı bir sütun olarak değil, P, R* ve R2 ile birlikte tek bir sütunda verilir; o örneklemler bu tabloda yer almaz.
3
Antik DNA: Q'nun bozkırdaki yükselişi ve gerileyişi
Hakemli / akademik
Moğolistan'ın Tunç ve Erken Demir Çağı mezarlarında Q hatları belirgindir; örneğin Yassı Taş Mezar geleneğinin incelenen erkeklerinin çoğu Q taşır[7].
Türk dönemine gelindiğinde tablo değişir. Jeong ve ark., Moğolistan'da Q1a hattının gerilemesini ve batı Avrasya hatlarının (R, J) yükselişini erkek yanlı karışımın işareti sayar[8]. Yani Q, bozkırın eski katmanına ait bir hattır; Türk dönemiyle birlikte öne çıkan bir hat değildir.
Bu çalışma ana metninde sayısal frekans vermez; dağılım yalnız ek şekillerdedir. “Şu çalışma Xiongnu'da Q oranını %20–30 buldu” gibi cümleler kaynakta karşılığı olmayan cümlelerdir.
4
“7.500 yıllık kesintisiz Türkmen hattı” diye bir bulgu yok
Hakemli / akademik
Sitenin eski sürümünde bu sayfanın omurgası, Batı Sibirya'daki Neolitik bir mezarlıktan Ulaanzuukh ve Xiongnu üzerinden bugünkü Türkmenlere uzanan “kesintisiz patrilineal süreklilik” anlatısıydı ve bir Nature Communications makalesine dayandırılıyordu.
Böyle bir makale yok. Künyeye en yakın gerçek çalışma, Ural ve Yenisey halklarının tarihöncesi üzerine olan ve Türk dilli halklar için olumsuz bir sonuç veren bir Nature makalesidir[9]. Tam metninde anlatıdaki mezarlıkların ve alt dalların adı hiç geçmez; Türkmenler hakkında tek bir bulgu cümlesi yoktur (ad yalnız bir ek şeklin popülasyon kodu listesinde geçer). O çalışmanın Q hakkında gerçekten söylediği şey başkadır: Ketlerde yüksek, Selkup ve Tuvalılarda daha düşük oranda görülen bir Q dalı, Baykal'ın batısındaki Geç Neolitik–Tunç Çağı erkeklerine bağlanır[9].
Bu bölüm ve ona dayanan bütün sayılar kaldırıldı. Kayıt: Düzeltmeler.
Bunu söylemek doğru değil
Sık duyulan ama desteklenmeyen iddialar
“Q Türk haplogrubudur.” Yenisey dilli Ketlerde %86–91, Samoyed dilli Selkuplarda %58–66 oranındadır — Türk dilli halkların hepsinden yüksek[5].
“Türkmenlerde Q oranı %30'dur.” Tek bir oran yoktur: %2 ile %73,5 arası.
“Amerika yerlilerinin Q'su ile Türkmen Q'su yakın kuzendir.” İki hat Q-L472 düğümünde, yaklaşık 26.200 yıl önce ayrılmıştır[1].
“Neolitik Sibirya'dan bugünkü Türkmenlere kesintisiz bir Q hattı izlenebiliyor.” Böyle bir yayın yok; iddianın dayandırıldığı künye uydurmadır.
“Xiongnu'nun Q oranı şuydu.” Bu sayı hakemli ana metinlerde verilmez.
Açık sorular
Türkmen boylarının alt dal haritası çıkarılırsa, Q'nun hangi kolunun hangi boyla ilişkili olduğu görülebilir mi?
Moğolistan'da Q1a'nın gerileyişi demografik mi, yoksa örnekleme mi bağlı?
Orta Asya'nın Q hatları ile Sibirya'nın Q hatları ne zaman ayrıldı?
Kaynaklar
YFull YTree v14.06.00. Tam Y kromozomu dizilenmiş örneklerden kurulan filogenetik ağaç ve SNP sayımına dayanan yaş tahminleri (formed / TMRCA, %95 güven aralığıyla). yfull.com, 22 Ekim 2026'da alındı (YTree v14.06.00)Topluluk verisi
Zhabagin, Maxat vd. «Genetic polymorphism of Y-chromosome in Turkmen population from Turkmenistan.» Genes 15, sayı 12 (2024): 1501. doi:10.3390/genes15121501Hakemli / akademik
Grugni, Viola vd. «Ancient migratory events in the Middle East: new clues from the Y-chromosome variation of modern Iranians.» PLOS ONE 7, sayı 7 (2012): e41252. doi:10.1371/journal.pone.0041252Hakemli / akademik
Zhabagin, Maxat vd. «The connection of the genetic, cultural and geographic landscapes of Transoxiana.» Scientific Reports 7 (2017): 3085. doi:10.1038/s41598-017-03176-zHakemli / akademik
Adamov, Dmitry, Georgy Ponomarev, Larissa Damba ve Elena Balanovska. «The Yeniseian and Andronovo substrates in the gene pools of the indigenous southern Siberian populations analyzed by Q and R1a Y-haplogroups.» Genes 17, sayı 8 (2026): 896. doi:10.3390/genes17080896Hakemli / akademik
Agdzhoyan, Anastasia vd. «Origins of East Caucasus gene pool: contributions of autochthonous Bronze Age populations and migrations from West Asia estimated from Y-chromosome data.» Genes 14, sayı 9 (2023): 1780. doi:10.3390/genes14091780Hakemli / akademik
Mallick, Swapan vd. «The Allen Ancient DNA Resource (AADR) a curated compendium of ancient human genomes.» Scientific Data 11 (2024): 182. Kullanılan sürüm: v66.p1. doi:10.1038/s41597-024-03031-7Hakemli / akademik
Jeong, Choongwon vd. «A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe.» Cell 183, sayı 4 (2020): 890–904. doi:10.1016/j.cell.2020.10.015Hakemli / akademik
Zeng, Tian Chen vd. «Ancient DNA reveals the prehistory of the Uralic and Yeniseian peoples.» Nature 644 (2025): 122–132. doi:10.1038/s41586-025-09189-3Hakemli / akademik
Bu sayfayı kaynak gösterin: turk.kim. “Q: Sibirya'nın eski hattı” Haplogrup dosyası, 22 Ekim 2026. https://turk.kim/q_m242.html