Xiongnu Türkçe mi konuşuyordu?

Xiongnu dilinden en net örnek, Han Shu’nun hükümdar unvanı için verdiği açıklamadır^[1]:

Chengli (撐犁), Türkçe ve Moğolcadaki Tengri (Tanrı, gök) sözcüğünün bilinen en eski kaydı sayılır. Bu Türkçe görüşü için güçlü görünür, ama sözcüğün kökeni tartışmalıdır: Pulleyblank, Pelliot’yu izleyerek, sözcüğün Türkçe ve Moğolcadaki biçim farklılıklarına bakıp bu dillere başka bir dilden girdiğini düşündü. Bonmann ve Fries ise sözcüğün Türkçe kökenli de olabileceğini, Yeniseyce bir sözcüğün Türkçeye uyarlanmış hali de olabileceğini yazar^{[2, 3]}.

Gutu (孤塗, “oğul”) için Pulleyblank Türkçe ya da Moğolcada benzer bir sözcük bulamadığını yazar ve sözcüğü Yeniseyce Arin dilindeki “oğul” sözcüğüyle karşılaştırır^[2].

Pulleyblank Han Shu, Shiji, Hou Han Shu ve Jin Shu’dan yaklaşık 280 Xiongnu sözcüğü ve adı derledi. Bunlarda l- ile başlayan sözcüklerin çokluğunu, r- başlangıcının ve ünsüz kümelerinin varlığını Türkçe ve Moğolcanın eski ses yapısına aykırı buldu^[2]. Ama Çince karakterlerin 2.000 yıl önce nasıl okunduğu da bir yeniden kurgudur; bu yüzden bu tür sözcük karşılaştırmalarının hepsi belirsizlik taşır.

Jin Shu, Budist keşiş Fotudeng’in, Jie hükümdarı Shi Le’ye pagodanın tepesindeki çıngırakların sesini Jie dilinde bir kehanet olarak yorumladığını anlatır. Tarihçi her sözcüğün Çince karşılığını da verir^[4]:

Olayın bağlamı, Shi Le’nin rakibi Liu Yao’yu Luoyang önünde esir almasıdır: Çin takvimine göre 328 yılının 12. ayı, Jülyen takvimiyle Ocak 329^[5]. (Bazı modern yayınlarda geçen “307–311” tarihi bu bağlamla uyuşmaz.)

Jin Shu’ya göre Jie, Xiongnu’nun “ayrı bir kolu”ydu. Shi Le şöyle tanıtılır^[6]:

Beyit 1900’den bu yana bir düzineden fazla kez okundu ve okumaların çoğu onu erken bir Türkçe olarak yorumladı (Ramstedt 1922, Bazin 1948, son olarak Shimunek ve ark. 2015)^{[7, 8, 9]}. Ancak Shimunek ve ark. Jie’yi Xiongnu’dan ayrı bir halk sayar; Türkçe görüşü savunan Savelyev ve Jeong da onların okumasını Türkçenin tarihsel ses bilgisiyle bağdaşmaz bulur^[9].

Pulleyblank Türkçe okumaların hiçbirini başarılı bulmadı, çünkü hepsi Çince karakterlerin ses değerlerini az ya da çok zorluyordu^[2]. 2016’da Vovin, Vajda ve de la Vaissière beyiti Yeniseyce dilbilgisiyle okudu: “Ordular çıktı ve Bokkok’u yakalayacaklar!”^[10] Bonmann ve Fries Türkçe okumaların bu çalışmayla çürütüldüğünü düşünür, okumayı benimser ama dili Arin’e bağlar^[3]. Öte yandan Savelyev ve Jeong, Vovin ve ark.’nın Pumpokol diline dayalı okumasının dört sözcükten yalnız ikisini, o da çok çekingen biçimde açıklayabildiğini yazar^[9]. Bu eleştiri, Bonmann ve Fries’in sonradan önerdiği Arin okumasından öncedir.

Kısacası: dört sözcüklük bir metin, hangi dil ailesinin seçileceğine göre farklı okunabiliyor. Tek başına hiçbir yönde kanıt sayılmaz.

Wei Shu, sonraki Türk boylarının çıktığı Gaoche (Dingling, Tiele) halkı için şunu söyler^[11]:

Bir başka yerde de, Kuzey Xiongnu şanyüsünün geride kalan boylarından türediğini söylediği Yueban halkı için “gelenekleri ve dilleri Gaoche’ninkiyle aynıdır” (其風俗言語與高車同) der^[12].

Bu iki kayıt, Xiongnu’yu ve onun bir kolunu Türk dilli bir halkın diliyle doğrudan ilişkilendirdiği için Türkçe görüşü lehine sık kullanılır. Sınırları da vardır: ikisi de Xiongnu imparatorluğunun dağılışından yüzyıllar sonrasına, 5. yüzyıla ait gözlemlerdir; bir tarihçinin genel izlenimidir, dilbilimsel bir karşılaştırma değildir. Ayrıca Wei Shu’nun (554) bu iki bölümü kayıptır; bugünkü metin 7. yüzyılda yazılan Bei Shi’den tamamlanmıştır.

Dilbilimci Savelyev ile genetikçi Jeong, Rus Türkolog Anna Dybo’nun derlediği Xiongnu sözcük etimolojilerini temel aldı. Vardıkları sonuç: Xiongnu nüfusunun büyük kısmı büyük olasılıkla Türkçe, daha kesin olarak Geç Ön-Türkçe konuşuyordu. Unvanlar ve süt ürünleri gibi alanlarda erken bir Doğu İran katmanı da vardı. Yeniseyce hipotezini hem dilbilimsel hem genetik açıdan ikna edici bulmadılar^[9].

Çalışmanın genetik gerekçesi o zaman yayımlanmış yalnız üç Xiongnu genomuna ve bugünkü Ketlerin eski Yeniseyce konuşanları temsil ettiği varsayımına dayanıyordu. Yazarların “Karpat Havzası’ndan Hun dönemi genomu yok” tespiti de artık geçerli değil; sonraki çalışmalar bu genomları yayımladı.

Ligeti’nin 1950’deki önerisini ilk kez sistemli biçimde Pulleyblank geliştirdi: “En basit hipotez, Xiongnu’nun Yeniseyce ailesinden bir dil konuştuğudur.” Kendisi de bu hipotezin başka kanıt türleriyle, özellikle arkeolojiyle sınanması gerektiğini ekledi^[2]. Vovin 2000’den itibaren bu görüşü geliştirdi^[13].

2025’te Bonmann ve Fries dört ayrı kanıt alanını bir araya getirdi^[3]:

• Alıntı sözcükler. Türkçedeki göl, gümüş ve keler (kertenkele), Moğolcadaki “yağmur” ve “huş ağacı” sözcüklerini Ön-Türkçe ve Ön-Moğolca döneminde Arin dilinden alınmış sayarlar. Yazarlara göre bu, Arin’in o dönemde prestijli bir dil olduğunu gösterir.
• Unvanlar ve beyit. Gutu (oğul) ve beyitteki “ordu” sözcüğünü Arin biçimlerine bağlarlar.
• Hun adları. Attila adını Eski Arin’de “oldukça hızlı” anlamına gelen bir sıfata bağlarlar. Kendi ifadeleriyle bu açıklama “akla yatkın ama asla zorunlu değil”.
• Yer ve su adları. Altay-Sayan’ın kuzeybatısındaki Yeniseyce kökenli su adlarının çoğunu Arin’e bağlar ve bunu Hunların batıya göç yoluyla eşleştirirler.

Yazarlar iddialı konuşur: delillerin tek tek “düşündürücü”, birlikte ise “kesin” olduğunu ve Hunlarla Xiongnu’nun aynı dili konuşmasının “kaçınılmaz bir sonuç” olduğunu yazarlar. Dilden yola çıkarak Hunların etnik çekirdeğinin Xiongnu’dan geldiği sonucuna da varırlar. Türkçe ya da Moğolca bir Xiongnu çekirdeğini ise baştan “pek olası değil” sayarlar. Makalenin başlığı “düşündürür” der, sonucu “kesin” der; okurun bu farkı bilmesi gerekir. Ekim 2026 itibarıyla makaleye yönelik hakemli bir yanıt ya da eleştiri bulamadık.

2026’da Türkolog Orçun Ünal, Türkçe ile Yeniseyce arasında daha önce önerilen 26 sözcük eşleşmesini yeniden inceledi ve çoğunu geçersiz buldu. Yerine sekiz yeni ya da düzeltilmiş öneri getirdi: biri Türkçeden Yeniseyceye, yedisi Yeniseyceden Türkçeye geçmiş sözcükler. Bu yedi sözcüğün ikisi Eski Arin’den Ön-Ortak Türkçeye geçmiştir; bu, Bonmann ve Fries’in Arin’in Türkçeye sözcük verdiği görüşüyle kısmen örtüşür. Ünal’a göre temasın ana dönemi MÖ 5.–4. yüzyıllardır: Erken Ön-Türkçe ve Ön-Yeniseyce konuşanlar Xiongnu İmparatorluğu kurulmadan önce yan yanaydı. Ünal bu toplulukları büyük olasılıkla Dingling ve sonraki Xiongnu yönetici tabakası olarak tanımlar^[14].

Bize göre bu yorum, Bonmann ve Fries’in “MÖ 3. yüzyıl ile MS 2. yüzyıl arasında İç Asya’da Türkçenin varlığına dair hiç kanıt yok” görüşünü zorlar; ama Xiongnu yönetici çekirdeğinin Yeniseyce konuştuğu fikriyle uyumludur. (Bu bölüm makalenin yayımlanmış özetine dayanıyor; tam metnini okuyamadık.)

Xiongnu genomları, imparatorluğun batı ve doğu kökenli toplulukları birleştirdiğini ve son derece karışık olduğunu gösteriyor^{[15, 16]}. Bu, birden fazla dilin konuşulduğu fikriyle uyumludur ama hangi dilin konuşulduğunu söylemez.

2018’de yayımlanan büyük bir genetik çalışmada Xiongnu’nun ana dilinin erken Türkçe olduğu hipoteziyle uyumlu bir göç tablosundan söz edilir^[17]. Bu cümle genetik bir bulgu değil, dilbilim literatürüne dayanan bir yorumdur ve Türkçe görüşü için kanıt olarak sunulmamalıdır.