Avrupa Hunları Xiongnu’nun torunları mı?

Xiongnu, MS 48’de Güney ve Kuzey olarak ikiye bölündü. Güney Xiongnu Han hanedanına bağlandı. Kuzey Xiongnu 89–91 yıllarında Han ordularına yenildi. Hou Han Shu sonrasını şöyle anlatır^[1]:

Kuzey Xiongnu’nun bir kolu bir süre daha Çin kaynaklarında görünür: kaçan şanyünün kardeşi Barköl gölü (Doğu Tanrı Dağları) çevresinde şanyü ilan edilir, bir Kuzey şanyü 104’te Han sarayına elçi gönderir^[2]. Wei Shu ise Kuzey şanyünün Altay’daki Jinwei Dağı’nı aşıp batıya, Kangju’ya (Sirderya havzası) gittiğini, geride kalan zayıfların Kuça’nın kuzeyinde Yueban adlı bir devlet kurduğunu yazar^[3]:

Kaynaklar bu batıya giden grubu 370’lerin Avrupa Hunlarına doğrudan bağlamaz. Wei Shu’daki başka bir kayıt, eski Alan topraklarındaki bir ülkenin kralını “Xiongnu”nun öldürüp ülkeyi ele geçirdiğini yazar^[3]; bunun Avrupa Hunlarıyla ilgisi tartışmalıdır. Tarihçi de la Vaissière, Xiongnu kalıntılarının Altay bölgesine çekildiğini ve “Hun” siyasal kimliği altındaki boyların 350–360 yılları arasında oradan dalgalar hâlinde batıya yayıldığını öne sürer^[4].

Hunları Xiongnu’ya bağlayan fikir 18. yüzyılda Fransız tarihçi Joseph de Guignes’e kadar gider. Modern tarih ve arkeoloji yazınında ise iki grup arasında bir soy bağı genellikle olası görülmedi^[5].

Not: Wei Shu’nun (554) bu bölümü kayıptır; bugünkü metin 7. yüzyılda yazılan Bei Shi’den tamamlanmıştır.

313 yılına tarihlenen bir Soğd tüccar mektubu, Kuzey Çin’i yağmalayıp Jin başkentini düşüren Xiongnu’dan Xwn diye söz eder. Daha önce, Dunhuanglı çevirmen Zhu Fahu 280 ve 308’de Çinceye çevirdiği iki Budist metinde Hint dillerindeki Hūṇa adını 匈奴 (Xiongnu) diye karşılamıştı. Tarihçi de la Vaissière bu iki bağımsız tanıklığa dayanarak, “Hun” adının 3. yüzyıl sonu ile 4. yüzyıl başında genel bir “göçebe” terimi değil, doğrudan Xiongnu’yu gösteren bir siyasal ad olduğunu savunur^[4].

Bu, bir ad sürekliliğidir; soy ya da dil sürekliliğini tek başına göstermez. Savelyev ve Jeong’un dediği gibi, iki adın kökeni ortak olabilir ama bu siyasal, kültürel, dilsel ya da etnik bir süreklilik güvencesi vermez^[6].

Neparáczki ve ark.’nın Karpat Havzası’ndaki Hun dönemi mezarlarında Y kromozomunu belirleyebildiği bireyler: üç erkek^[7]. Biri Q1a2-M25, biri R1a-Z2124, biri R1b-U106 taşıyordu. Yazarlar bu hatları genel olarak Avrupa Hunlarının Xiongnu kökeniyle “tutarlı” buldu; Q ve R1a hatlarını bozkır kökenine, R1b-U106’yı Hunların Got ya da Gepid müttefiklerine bağladı.

Örneklem çok küçük. Yazarlar da bu kadar az bireyden güçlü sonuç çıkarılamayacağını belirtir.

Maróti ve ark.’nın tam genom düzeyinde incelediği Hun dönemi bireyleri: 9 birey^[8]. İki kişi doğu ucunda, bugünkü Kalmuk ve Moğollara yakın konumdaydı; ikisi de kısmi at kalıntıları bulunan savaşçı mezarlarındandı. İki kişi doğu ve Avrupa soyunun karışımıydı. Kalan beş kişi Avrupalı, Sarmat ya da Germen soyluydu; ikisinin Hunların Germen müttefiklerine ait olduğu düşünülür.

Yazarlar, Hun dönemi “göçmen çekirdeğinin” büyük olasılıkla bugünkü Moğolistan kökenli olduğunu ve kökeninin Xiongnu’ya uzandığını yazar. Aynı makale bir çekince de koyar: doğu kökenli bireyler hem önceki Xiongnu genomlarından hem de daha sonraki Orta Asya Hun dönemi genomlarından “eşit derecede” modellenebiliyor. Yani soy modeli tek başına Xiongnu’yu öteki bozkır kaynaklarından ayırmıyor.

Gnecchi-Ruscone ve ark. Moğolistan, Orta Asya ve Karpat Havzası’ndan derledikleri genomları karşılaştırdı (toplam 370 birey^[9]). Bu kez yalnız soy oranlarına değil, iki kişinin ortak bir atadan miras aldığı uzun DNA parçalarına (IBD) baktılar. Bu yöntem, birkaç yüzyıl içindeki gerçek akrabalık bağlarını yakalayabilir.

Sonuç: bazı geç Xiongnu bireyleri, bunların ikisi imparatorluk elit mezarlarından, bazı Hun dönemi bireylerinin doğrudan atalarıydı ya da birkaç kuşak içinde onların atalarıyla akrabaydı. İki grup arasındaki ayrışma süresi yaklaşık 500 yıl^[9]; bu, iki grubun tarihleri arasındaki farka denk düştüğü için yazarlar doğrudan bir soy ilişkisi sonucuna varır. Bağlantılar Orta Asya’da birkaç tekil mezar ve bir mezarlık (Altay’daki Berel) üzerinden geçiyor.

Karpat tarafında bağ kurulan kişiler, Hun dönemi “doğu tipi” tekil mezarlar ve başka 5.–6. yüzyıl bağlamlarındaki bireyler; aralarında bir yerleşimdeki yoksul bir mezara gömülmüş bir kadın da var. Makale bu kişileri Hun yönetici tabakası olarak tanımlamaz.

Aynı çalışmanın öteki bulgusu da aynı ölçüde önemli: 5.–6. yüzyıl Karpat Havzası’ndan yayımlanmış bütün verilerde Kuzeydoğu Asya ya da bozkır izi taşıyanlar 371 bireyin 26’sı^[9] (makalede “%6”). Hun dönemi doğu tipi mezarlarda bu oran çok daha yüksek: 10 bireyden 8’i^[9]. Doğu tipi mezarlardaki kişiler de tek bir kaynaktan gelmiyor; Avrasya bozkırının bütün çeşitliliğini yansıtıyorlar.

Yazarlar bir sınır da koyar: bu biyolojik bağın o dönemde bir kültürel ya da toplumsal anlam taşıyıp taşımadığını bilemeyiz.

Hunlardan yazılı metin kalmadı; elimizde Yunan ve Latin yazarların aktardığı kişi adları ve birkaç sözcük var. 2025’te Bonmann ve Fries, Xiongnu ile Hunların aynı dili, Yeniseyce ailesinden Arin dilinin eski bir biçimini konuştuğunu öne sürdü^[5]. Bu yeni ve tartışmalı bir hipotezdir; dayanakları ve itirazlar Xiongnu Türkçe mi konuşuyordu? dosyasında.

Genetik bağ, dil sorusunu yanıtlamaz: bir soy çizgisi, dilini değiştirerek de sürebilir.