mtDNA: anne hattı ve Türk dilli halklarda kadınların tarihi

Hücrenin enerji üreten bölümü olan mitokondrinin kendi küçük genomu vardır. Bu genom yalnız anneden geçer; bir kişinin mtDNA’sı annesinin, annesinin annesinin… zincirini izler. Y kromozomunun kadınlardaki karşılığı gibi düşünülebilir, ama erkekler de mtDNA taşır, yalnız çocuklarına aktarmaz.

1. Küçük bir genom

İnsan mitokondri genomu 16.569 baz çiftidir ve 37 gen taşır: 13 protein, 22 transfer RNA ve 2 ribozomal RNA geni^[3]. Otozomal genomun yaklaşık iki yüz binde biri kadardır. Ama her hücrede çok sayıda kopyası bulunduğu için bozulmuş bir kemik ya da diş örneğinde bile bir kısmı kalabilir; antik DNA çalışmalarının ilk başarıları bu yüzden mtDNA ile geldi.

2. Yalnız anneden mi geçer?

mtDNA anneden çocuğa geçer^[4] ve rekombinasyon yapmaz; insan mtDNA soy ağacı rekombinasyonsuz bir lokusun “neredeyse kusursuz” örneği sayılır^[5].

2018’de üç ailede babadan da mtDNA geçtiğini bildiren bir çalışma yayımlandı^[6]. İki yıl sonra 11.035 anne–baba–çocuk üçlüsünü inceleyen bir çalışma, benzer görünen sinyallerin babanın çekirdek DNA’sına gömülü büyük mitokondri parçalarından kaynaklandığını gösterdi ve insanlarda babadan mtDNA geçişine dair kanıt bulmadı^[7]. Yeni ve şaşırtıcı bir bulgunun sonraki çalışmalarla nasıl sınandığının iyi bir örneğidir (bkz. Bir makale nasıl okunur?).

3. Kontrol bölgesi, başvuru dizisi ve mutasyon saati

mtDNA’nın protein kodlamayan kontrol bölgesinde iki hiperdeğişken parça (HVS-I ve HVS-II) vardır. Eski çalışmaların çoğu yalnız bu parçaları diziledi^[8]. Bu yöntemle ana haplogruplar belirlenebilir, ama ince alt dallar için kodlayan bölgedeki belirteçler ya da tam genom gerekir^[9]. Hiperdeğişken parçaların tam sınırları da çalışmadan çalışmaya değişir; adli bilimde bunun için ayrı yönergeler vardır^[10].

mtDNA dizileri bugün “gözden geçirilmiş Cambridge başvuru dizisi”ne (rCRS) göre yazılır^[11]. Bu dizi bir Avrupalıya aittir; ağacın kökü değildir. Behar ve ark. bu yüzden kök tabanlı bir başvuru dizisi önerdi ve rCRS’ye göre sayılan farkların birçok okuru yanılttığını yazdı: Afrika’daki L hatları rCRS’den daha çok farklı göründüğü için “daha çok mutasyon geçirmiş” sanıldı^[5]. Bir dizinin başvuru dizisine benzemesi onun daha “ilkel” ya da daha “genç” olduğunu göstermez.

Mutasyon saati bölgeden bölgeye değişir. Tam mitokondri genomu için düzeltilmiş tahmin yaklaşık 3.600 yılda bir mutasyondur; yalnız HVS-I için yaklaşık 16.700 yılda bir^[12]. Sık alıntılanan “20.000 yılda bir” değeri HVS-I’in daha dar bir parçası içindir; Soares ve ark. aynı parça için benzer bir değer (yaklaşık 19.200 yılda bir) bulur. Oran, bölgenin nasıl tanımlandığına göre değişir^[12].

4. Mitokondriyal Havva

Bugün yaşayan bütün insanların mtDNA’ları geriye doğru izlendiğinde tek bir kadında birleşir. Antik mitokondri genomlarıyla kalibre edilen tahmine göre bu kadın yaklaşık 157 bin yıl önce yaşadı (%95 aralık 120–197 bin yıl)^[13]. O çağda binlerce kadın yaşıyordu; ötekilerin anne hatları zamanla, bir kuşakta yalnız oğul doğurarak ya da hiç çocuk bırakmayarak söndü. Ötekilerin DNA’sı otozomlarımızda yaşamaya devam eder; yalnız kesintisiz kızdan kıza zincir tek bir kadına çıkar.

Y kromozomu için aynı soru ve Y-Adem’in tarihi Y-DNA sayfasında anlatılır.

5. Türk dilli halklarda anne hatları

Orta Asya’nın anne hatları iki büyük grubun karışımıdır: Doğu Avrasya kökenli hatlar (A, B, C, D, F, G gibi) ve Batı Avrasya kökenli hatlar (H, U, T, J gibi). Bunlardan D4c ve G2a Orta Asya’dan genişlemiş görünür^[14]. Aşağıdaki değerler farklı yıllarda, farklı örneklem stratejileri ve farklı çözünürlükle üretildi; aynı ölçekte değildir.

Bu tabloyu okurken önemli bir sınır akılda tutulmalı: önceki çalışmaların çözünürlüğüyle, Doğu Avrasya kökenli hatlar Kuzeydoğu Asya ve Sibirya’nın içindeki bölgeleri, ya da Türk dilli ve Türk dilli olmayan toplulukları birbirinden ayıracak coğrafi özgüllük göstermiyordu^[16]. Bir hattın “Doğu Avrasya” kökenli olması onun “Türk” olduğunu göstermez.

6. Erkek ve kadın soyları neden farklı tarihler anlatır?

Bir nüfusa erkekler ve kadınlar farklı oranlarda katılmış olabilir; ya da evlilik ve yerleşim kuralları yüzünden erkek ve kadın soyları farklı biçimlerde dağılabilir. Türk dilli halklardan dört kaynaklı örnek var ve dördü aynı şeyi söylemiyor.

• Moğolistan, Türk dönemi. Jeong ve ark. otozomlar ile X kromozomunu ayrı ayrı modelledi. Bir soy otozomlarda X’tekinden fazla görünüyorsa ağırlıkla erkekler yoluyla gelmiştir. Türk döneminde batı bozkır soyu erkek yanlı geldi; Kitan ve Moğol dönemlerinde ise Doğu Asya soyu erkek yanlı geldi^[2]. Türk dönemi örneklemi küçüktür (8 birey) ve tek bir bölgeden gelir.
• Orta Asya’nın Türk dilli çobanları. Orta Asya’nın çoban toplulukları (çoğu Türk dilli) çiftçi topluluklara göre Y kromozomunda belirgin bir çeşitlilik kaybı gösterir; mtDNA’da böyle bir fark yoktur^[17]. Türk dilli toplulukların köyleri arasında baba hatları belirgin biçimde farklılaşır, anne hatları neredeyse hiç; yazarlar bunu güçlü ataerkil soy düzeniyle açıklar^[18]. Otuz dokuz nüfusu kapsayan daha geniş bir çalışmada da Y’yi etnik grup, mtDNA’yı coğrafya daha iyi açıklar^[19]. Bu bir göç asimetrisi değil, toplumsal düzenin genetik izidir.
• Yakutlar. Baba hatlarında çok güçlü bir darboğaz, anne hatlarında yüksek çeşitlilik^{[9, 20]}. Ayrıntı: Sürüklenme ve kurucu etkisi.
• Türkiye. Kars ve ark.’nın kaba tahminlerine göre Orta Asya katkısı otozomal DNA’da yaklaşık %10, baba hattında %8–15, anne hattında yaklaşık %8’dir^[1]. Tahminler kabadır ve aralıklar örtüşür; belirgin bir cinsiyet asimetrisi gösterilmemiştir.

Y ve mtDNA yüzdelerini “doğu” ve “batı” diye ikiye ayırıp karşılaştırmak cinsiyet asimetrisini ölçmenin zayıf bir yoludur: iki belirteç ayrı sürüklenme geçirir ve haplogrupların kökeni kaba sınıflandırılır. Güçlü kanıt, X kromozomu ile otozomları karşılaştıran yöntemlerden gelir.

7. Bunu söylemek doğru değil

Açık sorular

İlgili