Y-DNA haplogrup ağacı
Bir haplogrup adı (C-M48, R1a-Z93, N-M2118) aslında bir soy ağacındaki düğümün adıdır. Bu araç o ağacın sitenin anlattığı kısmını, zaman ekseni üzerinde gösterir: hangi dal hangi dalın içinden çıkmış ve her biri için elimizdeki iki tarih ne.
Her dalın iki tarihi var ve ikisi aynı şey değil. Ortak ata (YFull'un deyişiyle TMRCA), o dalın bugün örneklenmiş taşıyıcılarının en yakın ortak atasının yaşadığı andır — ölçülen sayı budur. Oluşum (formed) ise dalın ayrı bir ölçümü değildir: YFull bir üst dalın ortak ata yaşını aynen aşağıya yazar. Yani oluşum, dalın gerçek doğum tarihi değil, onun en eski olabileceği tarihtir. İkisi arasındaki boşluk, dalın var olduğu ama bugüne ulaşan tek bir kolunun kaldığı dönemdir.
Bu tarihler ölçüm değil, tahmindir. Her biri bir güven aralığıyla gelir ve o aralık çoğu zaman bin yılı aşar. Bir dalın yaşını tek bir tarihsel olayla eşleştirmek, aralığı görmezden gelmek demektir.
Ağaç bir halklar ağacı değil. Düğümler baba hatlarıdır; bir halk aynı anda birçok dalı taşır, bir dal da birçok halkta bulunur. Hangi halkta hangi oranda görüldüğü örneklem karşılaştırma aracında.
Ağacı nasıl okumalı?
- Girinti soy ilişkisidir. Bir satır, kendisinden bir girinti solda duran satırın içinden çıkmıştır. C-M48'i taşıyan bir erkek aynı zamanda C-L1373, C-M217, C-M130 ve CT-M168 taşıyıcısıdır; tersi doğru değildir.
- Çubuğun solu oluşum, sağı bugünkü ortak atadır. Uzun çubuk, dalın uzun süre var olup bugüne tek bir koluyla ulaştığını gösterir — çoğu zaman nüfus darboğazının ya da örneklem eksikliğinin izidir, "dalın durgun geçirdiği bin yıllar" değil.
- İnce gri uçlar güven aralığıdır. Nokta tahmin aralığın ortası değildir; aralık asıl bilgidir.
- Ara dallar varsayılan olarak gizli. Sitenin anlatmadığı ama iki dal arasında duran düğümler atlanmamıştır, katlanmıştır; “Ara dalları da göster” onayıyla açılır. Katlanmış satırda kaç dal gizlendiği yazar.
- Ağacın kökü CT-M168'dir. Afrika dışına çıkan hatların ortak atası; sitenin konusu olan bütün dallar bu düğümün altındadır. Daha eski düğümler (BT, A1b, A0-T) bu veri setine alınmadı.
“Oluşum” ile “ortak ata” farkı neden önemli?
Bir örnek: C-M48 dalının YFull'daki oluşum yaşı 14.200 yıl (%95 GA 12.900–15.500) — yani dal en erken o tarihte ortaya çıkmış olabilir. Ama bugün bu dalı taşıyan erkeklerin ortak atası yalnız 3.700 yıl önce yaşamış (%95 GA 3.000–4.400). Bu iki tarih arasındaki yaklaşık on bin yıl, dalın yok olduğu değil, bugüne ulaşan kollarının hepsinin tek bir atadan geldiği anlamına gelir. Aradaki kollar ya tükenmiştir ya da henüz test edilmemiştir. YFull'un C-M48 sayfası bu aralıkta biriken 146 SNP'yi tek blok hâlinde listeler: dalı tanımlayan mutasyonların hangi sırayla ortaya çıktığı, o kolları taşıyan kimse örneklenmediği için bilinmiyor.
Oluşum yaşı ayrı bir ölçüm değildir. YFull'un kendi yöntem açıklaması bunu açıkça söyler: bir dalın oluşum yaşı, üst dalının ortak ata yaşıdır[1]. Bunu bu sayfanın verisinde doğruladık: ağaçtaki 124 ata–çocuk ilişkisinden her iki yaşın da bilindiği 115'inin 115'inde çocuğun oluşum yaşı, atasının ortak ata yaşına birebir eşit (kalan dokuzunda YFull yaş vermiyor). Yani oluşum, dalın doğum tarihi değil, doğumunun en erken olabileceği tarihtir; gerçek doğum bu iki tarih arasındaki herhangi bir an olabilir.
Bu ayrım, haplogrup yaşlarının tarihle eşleştirilmesinde en sık yapılan hatanın kaynağıdır. “C-M48 on dört bin yıllıktır, demek ki Türkler on dört bin yıldır vardır” cümlesi üç kere yanlıştır: 14.200 dalın doğum tarihi değil üst sınırıdır, bir dalın yaşı bir halkın yaşı değildir, ve bugünkü taşıyıcıların ortak atası çok daha yakın bir tarihtedir.
Bu yaşlar nereden geliyor?
Ağacın yapısı ve yaşları YFull YTree[1] v14.06.00 sürümünden, 22 Ekim 2026 günü alındı. YFull, tam Y kromozomu dizilenmiş örnekleri (ticari testler ve yayımlanmış genomlar) ortak bir ağaca yerleştiren ve her düğüm için SNP sayımına dayanan bir yaş tahmini veren bir veritabanıdır. Bu sürümde 459.477 SNP ve 69.676 dal var.
Hesap nasıl yapılıyor. YFull, bir dalı tanımlayan SNP'leri sayar ve her SNP'yi sabit bir süreye çevirir: kullandığı hız 0,8178 × 10⁻⁹ mutasyon/baz/yıl, yani SNP başına 144,41 yıl. Sayıma yalnız Y kromozomunun “combBED” diye adlandırılan, 857 parçadan oluşan ve toplam 8.473.821 baz uzunluğundaki güvenilir bölümü girer; indeller, düşük okuma derinliğine ya da düşük kaliteye sahip varyantlar elenir. Nesil süresi varsayımı yoktur — hız doğrudan yıl cinsindendir — ama formüle örneği veren kişinin varsayılan yaşı olarak sabit 60 yıl eklenir[1].
“Yıl önce” neyin öncesi? Sayfadaki bütün yaşlar ybp (years before present, yıl önce) birimindedir. Dikkat edilecek nokta: bu, arkeolojide kullanılan ve başlangıcı 1950 olarak sabitlenmiş BP ölçütü değildir; YFull kendi sözlüğünde bunu açıkça belirtir[1]. Bu yüzden sayfa yaşları MÖ/MS takvim yılına çevirmez: birkaç on yıllık kayma, binlerce yıllık aralıkların yanında önemsiz görünse de, kaynağın söylemediği bir kesinlik üretirdi.
Bu hesabın bilinen üç zayıf yanı var ve okurun bunları bilmesi gerekir:
- Güven aralıklarının nasıl hesaplandığı yayımlanmamıştır. YFull aralığı verir ama yöntemini paylaşmaz. McDonald 2021[2], bu tür hesaplarda belirsizliğin ağaç boyunca taşınmadığını ve mutasyon sayımının tam rastlantısal belirsizliğinin hesaba katılmadığını gösterir; bunun sonucu, aralıkların olması gerekenden dar çıkmasıdır. Sayfadaki aralıkları alt sınır sayın.
- Üst düğümün yaşı alt dalların düz ortalamasıdır. Aynı çalışma bunu adıyla eleştirir: tek örnekle temsil edilen bir dal ile yüzlerce örnekli bir dal, ortalamada eşit ağırlık alır[2].
- Hız seçimi tek başına yaşları kaydırır. YFull'un hızı (0,818) ile yazındaki başka hızlar (Karmin 2015: 0,74[3]; Fu 2014 türevi: 0,76) arasında yaklaşık %10 fark var ve hızlı hız daha genç yaş verir. Fark “antik DNA'yla kalibre edilmiş mi” sorusundan gelmiyor: YFull'un hızı da bir antik örneğin (Anzick-1) ve bilinen soy ağaçlarının ortalamasıdır[1]. Fark, hangi antik örneğin ve hangi soy ağaçlarının kullanıldığındadır. Bu kayma güven aralığının içinde görünmez.
Kimin verisi. Ağaç, örneğini YFull'a yükleyen kişilerden ve yayımlanmış genomlardan kuruluyor. YFull'un açık ağaç sayfaları 22 Ekim 2026'da baştan sona sayıldığında 58.959 örnek görünüyordu: %87,3'i YFull'un kendi müşterilerinden, %12,7'i yayımlanmış çalışmalardan — ikinci kümenin içinde %4,2'lik bir antik DNA kesimi var. 187 ülke temsil ediliyor ama dağılım hiç eşit değil: Suudi Arabistan 7.174, Rusya 4.312, ABD 2.733, Çin 2.046. Türkiye 999 örnekle, Afrika ve Latin Amerika çok daha seyrek temsil ediliyor. Bunun doğrudan sonucu: bir dalın “genç” ya da “dar” görünmesi, o dalda az kişinin test yaptırmış olmasından da kaynaklanabilir — özellikle Türk dilli halkların yoğun olduğu bölgelerde. Sayımı yapan betik pakette değil ama kaynak depoda: calisma/3c/ornek_say.py.
YFull hakemli bir yayın değildir; sitenin kanıt düzeyinde topluluk verisi sayılır. Sayfadaki her yaş, YFull'un kendi tahminidir ve sürüm değiştikçe değişir — bu yüzden sürüm ve erişim tarihi birlikte yazılır.
Hakemli yayınlardaki yaşlarla karşılaştırma
Aynı dal için hakemli bir yayının verdiği yaş, YFull'unkinden çoğu zaman farklıdır. Bu fark genellikle bir bilimsel anlaşmazlık değil, ölçek farkıdır: yayınlar birbirinden farklı mutasyon hızları kullanır. Somut örnek: NO düğümü Hallast vd. 2015'te 30.000 yıl[4], Ilumäe vd. 2016'da 41.900 yıldır[5] — aradaki %40'lık fark neredeyse tümüyle hız seçiminden gelir. Bu yüzden aşağıdaki tabloda her satırda yöntem ve hız yazılıdır.
- Aralıkların hepsi güven aralığı değil. Hallast vd. 2015'in verdiği geniş aralıklar istatistiksel güven aralığı değil, mutasyon hızının belirsizliğinin ağaca yansıtılmış hâlidir; tabloda “hız belirsizliği” diye işaretlidir.
- Aynı ad her zaman aynı düğüm değil. En uç örnek C-M48: YFull bu adı M48, M86, M77 ve L1372'nin birlikte durduğu tek bir bloğa verir ve ortak atasını 3.700 yıl bulur; FamilyTreeDNA aynı bölgeyi daha küçük düğümlere böler ve kendi “C-M48”ine 11.476 yıl verir. İki sayı çelişmiyor; iki ayrı düğümün yaşı.
- Boy demeti yaşı dal yaşı değildir. Kazak boylarındaki kurucu demetlerin Y-STR'den hesaplanan 600–1.400 yıllık tarihleri[6][7], bir dalın TMRCA'sı değil, o dal içinde yakın tarihli bir çoğalmanın izidir; bu yüzden tabloya alınmamıştır.
- “Hakemli yaş yok” ile “hakemli yazında yok” aynı şey değil. Kimi dal yayınlarda geçer ama tarihlendirilmemiştir; kimi belirteç ise hakemli yazında hiç geçmez. Tabloda ikisi ayrı ayrı yazılıdır. Satırlar ağaçtaki sırayla, yani kökten yapraklara doğru dizilidir.
- Kimi hakemli değer bir ortak ata değil, bir ayrılma tarihidir. Örneğin Ilumäe vd. 2016'nın N-M2118 için verdiği 7.000 yıl, o dalın kardeşinden ayrıldığı tarihtir — YFull'un “oluşum” değerinin karşılığı. Bu satırlar tabloda ve grafikte ayrıca işaretlenmiştir (içi boş daire).
| Dal | YFull TMRCA | Hakemli yaş | Yöntem ve örneklem | Kaynak |
|---|---|---|---|---|
| CT-M168 | 68.500 (65.200–71.800) | 48.700 (19.500–162.400, hız belirsizliği) | Y-SNP sayımı (ρ), 427 dizi · hız 1,0×10⁻⁹ yayında DR-M168 adıyla | [4] |
| CF-P143 | 65.900 (62.700–69.100) | 47.900 (19.200–159.800, hız belirsizliği) | Y-SNP sayımı (ρ), 378 dizi · hız 1,0×10⁻⁹ yayında CR-P143 adıyla | [4] |
| C-M130 | 48.800 (46.400–51.300) | 39.400 (15.800–131.500, hız belirsizliği) | Y-SNP sayımı (ρ), 9 dizi · hız 1,0×10⁻⁹ yayında C-M216 adıyla | [4] |
| ↳ aynı dal | 50.865 (49.191–52.699, %95 GA) | eski DNA kalibrasyonu, 456 dizi · hız 0,74×10⁻⁹ değer Balinova vd. 2019'un kalibrasyon noktası olarak aktarılır | [3] | |
| C-M217 (C2) | 34.000 (31.200–36.800) | Erişilen hakemli ana metinlerin hiçbiri C-M217 kökü için doğrudan TMRCA vermiyor. | ||
| C-M407 | 4.200 (3.400–5.100) | Ana metinde kök yaşı yok; alt dallar F8465 ~860, F8536 ~440 yıl olarak verilmiştir. | ||
| C-L1373 (C2b1a) | 16.100 (14.400–17.800) | Doğrudan yaş yok. Alt sınır: Brezilya'da 9.850 yıllık bir birey (Lapa do Santo CP19) C-L1373* taşır. | ||
| C-F1699 | 14.200 (12.900–15.500) | Hakemli yaş bulunamadı; Wang M. vd. 2025'in yaş tablosu bu düğümü kapsamaz. | ||
| C-M48 | 3.700 (3.000–4.400) | Kök için hakemli yaş yok; yayınlar yalnız alt dalları (ör. C3c1b-F6379 ~1.500 yıl) tarihlendiriyor. | ||
| C-M504 | 7.000 (5.800–8.300) | Hakemli yaş bulunamadı. Wang M. vd. 2025'in Ek Tablo S6'sı C2a içinde yalnız F1756 → F3917 → F3830 → F10085 → F9721 → FGC28857 → HX1998 zincirini tarihlendirir; bu ağaçta düğüm olarak tutulan M504 o zincirde yer almaz. | ||
| C-F1918 (C2a1a3) | 3.400 (2.800–4.100) | 2.896 (2.256–3.602, %95 HPD) | tam Y dizisi, BEAST (bModelTest), 20 dizi yayında C2b1a3-F1918 adıyla; ikinci modelle 2.868 [2.261–3.566] | [8] |
| C-F3796 | 2.700 (2.200–3.200) | 2.576 (1.975–3.178, %95 HPD) | tam Y dizisi, BEAST, 34 dizi | [8] |
| ↳ aynı dal | 1.000 (700–1.300, %95 GA) | Y-STR çeşitliliği, BATWING, 16 nüfus SNP öncesi “Yıldız Kümesi” tanımı; Wei vd. 2018 bu yaşı ve Cengiz Han bağını reddeder | [9] | |
| F-M89 | 48.800 (46.300–51.400) | 35.200 (14.100–117.200, hız belirsizliği) | Y-SNP sayımı (ρ), 369 dizi · hız 1,0×10⁻⁹ yayında FR-M213 adıyla | [4] |
| G-M201 | 25.200 (23.300–27.200) | 23.100 (9.200–77.000, hız belirsizliği) | Y-SNP sayımı (ρ), 23 dizi · hız 1,0×10⁻⁹ | [4] |
| G-P303 | 11.200 (10.500–12.000) | 12.545 (10.276–14.815, ±1 standart hata (SE), güven aralığı değil) | Y-STR varyansı (ASD₀), evrimsel etkin hız, 301 kromozom · hız 6,9×10⁻⁴ / 25 yıl Ek Tablo S4 “P303 Total”: 12.545 ± 2.269 yıl (± değeri kaynağın kendi sütun başlığıyla SE'dir, %95 aralık değil). Ana metin aynı değeri 12.600 diye yuvarlar. STR varyansına dayalı bu yaşlar tam dizi TMRCA'larıyla doğrudan karşılaştırılamaz; yazarların kendi uyarısına göre evrimsel hız sürümü üst sınırdır. | [10] |
| I-M170 | 27.500 (25.200–29.800) | 20.600 (8.200–68.600, hız belirsizliği) | Y-SNP sayımı (ρ), 76 dizi · hız 1,0×10⁻⁹ | [4] |
| J2a-M410 | 18.900 (17.600–20.400) | 15.200 (13.200–17.300, %95 HPD) | BEAST, 15 Avrupa dizisi · hız 1,0×10⁻⁹ Hallast vd. 2015 de 15,2 bin yıl verir; aynı hız ve örtüşen veri, bağımsız doğrulama değil | [11] |
| J-L581 | 15.500 (14.100–16.900) | Hakemli bir makalede tarihlendirilmemiş. Y-DNA bağlamında yalnız bir kongre özetinde (Bánfai vd. 2022, Osmanlı hanedanı) geçer; kongre özeti hakem denetiminden geçmiş tam metin değildir. | ||
| J-PH1795 | 2.000 (1.700–2.400) | PubMed'de indekslenmiş hiçbir yayında geçmiyor; Europe PMC tam metin taramasındaki tek isabet konuyla ilgisiz (22 Ekim 2026). | ||
| J-Y209312 | 1.300 (800–2.000) | PubMed ve Europe PMC taramalarında hiç geçmiyor (22 Ekim 2026). | ||
| K-M9 | 45.400 (41.400–49.600) | 32.600 (13.000–108.600, hız belirsizliği) | Y-SNP sayımı (ρ), 230 dizi · hız 1,0×10⁻⁹ yayında M/LT/NO/QR-M9 adıyla | [4] |
| P-M45 | 41.500 (40.900–42.000) | 24.200 (9.700–80.600, hız belirsizliği) | Y-SNP sayımı (ρ), 179 dizi · hız 1,0×10⁻⁹ | [4] |
| Q-M242 | 28.700 (26.500–31.000) | 22.600 (9.000–75.400, hız belirsizliği) | Y-SNP sayımı (ρ), 5 dizi · hız 1,0×10⁻⁹ | [4] |
| Q-L472 | 26.200 (24.300–28.100) | Hakemli yazında yaşlandırılmamış; Grugni vd. 2019 bu SNP adını hiç kullanmaz. | ||
| Q-M25 | 15.700 (14.300–17.100) | 12.400 (10.200–14.600, ±1 standart hata (SE), güven aralığı değil) | BEAST, antik birey uç tarihleriyle kalibre, 152 dizi 12,4 ± 2,2 bin yıl | [12] |
| Q-M346 (L56) | 19.900 (18.600–21.200) | Hakemli yaş bulunamadı (yayınlarda Q-M346 / Q-L56 kökü ayrı tarihlendirilmiyor). | ||
| Q-M3 | 12.500 (12.100–12.900) | Grugni vd. 2019'un ana metninde Q-M3'ün kendi TMRCA'sı yok; alt dalı Q-M848 12,5 ± 1,6 bin, kardeşi Q-Z780 14,3 ± 1,6 bin yıl. | ||
| R1a-M420 | 18.200 (16.400–20.100) | 25.000 (21.300–29.000, %95 GA) | tam Y dizisi (122 yılda 1 SNP), 8 R1a + 5 R1b dizi · hız 0,82×10⁻⁹ Bu değer bir ortak ata (TMRCA) tahmini değil, dalın ata dalından ayrılma tarihidir. Yandaki YFull sütunu TMRCA gösterir; bu satırla aynı şeyi ölçmez. R1a ile R1b'nin ayrılma tarihi; YFull'un “oluşum” değerinin karşılığıdır | [13] |
| R1a-M417 | 5.300 (4.600–5.900) | 5.800 (4.800–6.800, %95 GA) | tam Y dizisi (122 yılda 1 SNP), aynı çalışma · hız 0,82×10⁻⁹ | [13] |
| R1a-Z282 | 5.000 (4.100–5.900) | 10.665 (8.075–13.255, ±1 standart hata (SE), güven aralığı değil) | Y-STR varyansı (ASD₀), evrimsel etkin hız, 621 kromozom · hız 6,9×10⁻⁴ / 25 yıl Ek Tablo S5 “Z282 assemblage”: 10.665 ± 2.590 yıl (± SE). Aynı tablo pedigri hızıyla 2.944 ± 715 yıl verir — iki hız arasında 3,6 kat fark vardır. Makalenin ana metni Z282 için dizi temelli bir yaş vermez; bu değer dal TMRCA'sı değil, STR varyansından hesaplanmış koalesans/genişleme zamanıdır. | [13] |
| R1a-Z93 | 4.400 (4.100–4.800) | 5.600 (4.000–7.300, %95 GA) | eski DNA kalibrasyonu, 456 dizi · hız 0,74×10⁻⁹ değer Silva vd. 2017'nin derlemesinden okunmuştur | [3] |
| R1a-Z2123 | 4.100 (3.800–4.400) | Hakemli yaş bulunamadı. Poznik vd. 2016'nın “Z93 içinde 4,0–4,5 bin yıllık genişlemeler” ifadesi bir Z2123 TMRCA'sı değildir. | ||
| R1b-M343 | 20.400 (17.500–23.300) | R1b-M343 kökü için hakemli yaş bulunamadı; M269'un üst düğümü R1b-L278 için 14,3 bin yıl verilir. | ||
| R1b-M269 | 6.400 (5.700–7.100) | 5.550 (4.750–6.500, %95 HPD) | BEAST, 144 Avrupa dizisi · hız 1,0×10⁻⁹ | [11] |
| NO-M214 | 36.800 (34.300–39.300) | 30.000 (12.000–99.900, hız belirsizliği) | Y-SNP sayımı (ρ), 39 dizi · hız 1,0×10⁻⁹ | [4] |
| ↳ aynı dal | 41.900 (40.175–43.591, %95 GA) | BEAST, 94 yüksek kapsamlı dizi · hız 0,76×10⁻⁹ Ek Tablo S5, düğüm 1. Bu bir model çıktısı değil, BEAST'in kalibrasyon noktasıdır; aralık kalibrasyon yaşının kendi belirsizliğidir (Karmin vd. 2015). | [5] | |
| N-M231 | 22.000 (19.800–24.300) | 13.400 (5.400–44.800, hız belirsizliği) | Y-SNP sayımı (ρ), 20 dizi · hız 1,0×10⁻⁹ küçük örneklem ve hızlı hız; büyük olasılıkla düşük tahmin | [4] |
| ↳ aynı dal | 25.313 (22.764–27.934, %95 GA) | BEAST, 94 dizi · hız 0,76×10⁻⁹ Ek Tablo S5, düğüm 2 | [5] | |
| N-P43 (N2) | 4.400 (3.700–5.000) | 9.314 (7.802–10.888, %95 GA) | BEAST, 94 dizi · hız 0,76×10⁻⁹ Ek Tablo S5, düğüm 67; yayında N2a adıyla | [5] |
| N-TAT (M46/M178) | 11.800 (10.400–13.200) | 12.989 (11.336–14.648, %95 GA) | BEAST, 94 dizi · hız 0,76×10⁻⁹ Ek Tablo S5, düğüm 5; yayında N3 adıyla. Kalibrasyon belirsizliği de katılırsa aralık 10.802–15.173 | [5] |
| N-M2118 (N3a2) | 4.900 (3.800–6.000) | 7.113 (6.076–8.252, %95 GA) | BEAST, 94 dizi · hız 0,76×10⁻⁹ Bu değer bir ortak ata (TMRCA) tahmini değil, dalın ata dalından ayrılma tarihidir. Yandaki YFull sütunu TMRCA gösterir; bu satırla aynı şeyi ölçmez. Ek Tablo S5, düğüm 8 (N3a2'6): N3a2 ile N3a3'6'nın ayrılma tarihi; YFull'un “oluşum” değerinin karşılığıdır, TMRCA'nın değil | [5] |
| ↳ aynı dal | 4.490 (3.594–5.394, %95 GA) | BEAST, 94 dizi · hız 0,76×10⁻⁹ Ek Tablo S5, düğüm 50 (N3a2): dalın kendi TMRCA'sı | [5] | |
| N-CTS6967 (N3a3'6) | 5.100 (4.600–5.700) | 4.995 (4.353–5.700, %95 GA) | BEAST, 94 dizi · hız 0,76×10⁻⁹ Ek Tablo S5, düğüm 9; yayında N3a3'6-CTS6967 (bir yerde N3a3'6-L392) adıyla | [5] |
| N-L1026 | 4.600 (3.900–5.400) | Ilumäe vd. 2016 “L1026” adını hiç kullanmaz. Ek Tablo S5'te bu dalın üstündeki düğüm (N3a3'6-CTS6967, düğüm 9) tarihlenmiştir; L1026'nın kendisi için hakemli bir yaş yok. | ||
| N-Z1936 | 4.500 (3.700–5.500) | 4.476 (3.790–5.156, %95 GA) | BEAST, 94 dizi · hız 0,76×10⁻⁹ Ek Tablo S5, düğüm 39; yayında N3a4-Z1936 adıyla | [5] |
| O-M175 | 30.500 (28.700–32.400) | 25.600 (10.200–85.300, hız belirsizliği) | Y-SNP sayımı (ρ), 19 dizi · hız 1,0×10⁻⁹ yayında O-P191 adıyla | [4] |
| E-M35 | 23.900 (22.100–25.700) | 25.000 (20.000–30.000, %95 GA) | BEAST, eski genomlarla kalibre, 33 dizi · hız 0,716×10⁻⁹ | [14] |
| ↳ aynı dal | 17.800 (15.400–20.500, %95 HPD) | BEAST, 13 Avrupa dizisi · hız 1,0×10⁻⁹ güven aralıkları Trombetta ile örtüşmüyor; örneklem yalnız Avrupa'dan, Afrika'daki derin dalları kapsamıyor | [11] | |
Tablodaki en dikkat çekici satırlar Osmanlı hanedanı tartışmasıyla ilgili olanlardır: J-PH1795 ve J-Y209312 belirteçleri hakemli yazında hiç geçmiyor — PubMed ve Europe PMC taramalarında tek bir kayıt yok. Bu dalların yaşı tartışmalı değil; dalların kendileri yalnız ticari ve topluluk veritabanlarında tanımlı. Ayrıntı: Osmanlı hanedanının babasoyu.
İkinci dikkat çekici satır C-F3796: Zerjal vd. 2003 bu soyun yaklaşık 1.000 yıl önce doğduğunu ve Cengiz Han'ın erkek hattına ait olabileceğini öne sürmüştü[9]; tam Y dizisiyle yeniden tarihlendirildiğinde 2.576 yıl (%95 GA 1.975–3.178) çıktı ve yazarlar bu yaşın Moğol İmparatorluğu'ndan çok eski olduğunu, soyun sıradan Moğollara dayandığını yazdı[8]. Ayrıntı: Hanedanların Y-DNA'sı.
Bunu söylemek doğru değil
- “Bu dal X yıllık, demek ki bu halk X yıllık.” Bir baba hattının yaşı, o hattı bugün taşıyan insanların oluşturduğu topluluğun yaşı değildir. Dallar halklardan eski, halklar dallardan çoktur; bir halkın tarihi dil, arkeoloji ve yazılı kaynaklarla kurulur (bkz. Türk etnogenezi).
- “Ortak ata tarihi şu olaya denk geliyor.” Nokta tahminler bin yılı aşan aralıkların ortasıdır. Bir TMRCA değerini tek bir sefere, hanedana ya da göçe bağlamak, aralığı yok saymak demektir.
- “Dalın oluştuğu yer burasıdır.” Yaş tahmini coğrafya söylemez. Bir dalın nerede ortaya çıktığı, ancak tarihli antik bireylerle tartışılabilir — modern taşıyıcıların bugünkü dağılımıyla değil (bkz. antik DNA gezgini).
- “Ağaçta yan yana duran iki dal akraba halklara aittir.” Ağaçtaki komşuluk SNP paylaşımıdır. İki dalın aynı üst düğümden çıkması, taşıyıcılarının bugün aynı dili konuştuğu ya da aynı tarihi paylaştığı anlamına gelmez.
- “YFull yaşları kesin.” Bunlar mutasyon sayımına ve bir mutasyon hızı varsayımına dayanan tahminlerdir; örneklem büyüdükçe ve sürüm değiştikçe değişirler. Bu sayfadaki her sayı belirli bir sürüme (YTree v14.06.00) ve tarihe bağlıdır.
- “Oluşum yaşı dalın doğduğu tarihtir.” Değildir: üst dalın ortak ata yaşıdır, yani dalın en erken ortaya çıkmış olabileceği tarih. İki sayıyı birbirinin yerine kullanmak, bir dalı olduğundan binlerce yıl eski göstermenin en kolay yoludur.
- “Hakemli yaş yok” demek “yanlış” demek değildir. Tablodaki “bulunamadı” satırları bir tarama sonucudur, bir yargı değil: kapalı erişimli bir yayında ya da bir ek tabloda değer bulunabilir. Nitekim bu sayfanın denetiminde iki dalda (C-F1918 ve J-L581) ilk taramanın atladığı kayıtlar bulundu ve tablo düzeltildi.
- “İki veritabanı aynı dala farklı yaş veriyorsa biri yanlıştır.” Çoğu zaman ikisi de kendi tanımına göre doğrudur: farklı mutasyon hızları, farklı örneklemler, hatta aynı adı taşıyan farklı düğümler söz konusudur. Karşılaştırmadan önce iki değerin aynı düğümü ve aynı ölçeği kullandığından emin olun.
- “Ağaçta görünmeyen dal yoktur.” Bu araç YFull ağacının tamamını değil, sitenin anlattığı dalları ve onları birbirine bağlayan düğümleri gösterir. Gösterilmeyen binlerce alt dal vardır.
Bu sayfanın eski sürümünde ne vardı?
Bu adreste daha önce üç boyutlu, döndürülebilen bir “filogenetik ağaç” duruyordu. Verisi sayfanın içine gömülüydü, yaş değerlerinin hiçbirinde kaynak yoktu ve dal başına tek bir “yaş” sayısı veriliyordu — o sayının oluşum mu yoksa ortak ata mı olduğu belirsizdi. Birkaç örnek: kök “~300.000 yıl” yazıyordu; C-L1373 için 4.000 yıl (YFull: oluşum 34.000, ortak ata 16.100); N-M231 için 15.000 yıl (YFull: 36.800 / 22.000); J-L581 için 10.000 yıl (YFull: 17.900 / 15.500). Ayrıca C-F3796 düğümünde “~16 milyon taşıyıcı (Zerjal 2003)” yazıyordu: Zerjal ve arkadaşlarının 2003'teki çalışması bir SNP dalı değil, Y-STR haplotiplerinden oluşan bir küme tanımlamıştı ve bu küme ile F3796 dalının eşitlenmesi o yayında yoktur. Bir başka düğümde, sitenin başka sayfalarından 2e paketinde kaldırılan uydurma bir künye (“Zeng 2025”) kaynak olarak duruyordu. Üç boyutlu görselleştirmede düğümler klavyeyle seçilemiyordu (odaklanabilir tek bir öğe yoktu; sayfanın kısayolları yalnız kamerayı döndürmeye yarıyordu) ve ekran okuyucuya hiçbir şey vermiyordu.
Eski adres (3d_agac.html) bu sayfaya yönlendirilmiştir. Değişikliğin tam kaydı Düzeltmeler sayfasındadır.
Kaynaklar
- YFull YTree v14.06.00. Tam Y kromozomu dizilenmiş örneklerden kurulan filogenetik ağaç ve SNP sayımına dayanan yaş tahminleri (formed / TMRCA, %95 güven aralığıyla). yfull.com, 22 Ekim 2026'da alındı (YTree v14.06.00) Topluluk verisi
- McDonald, Iain. «Improved models of coalescence ages of Y-DNA haplogroups.» Genes 12, sayı 6 (2021): 862. doi:10.3390/genes12060862 Hakemli / akademik
- Karmin, Monika vd. «A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture.» Genome Research 25, sayı 4 (2015): 459–466. doi:10.1101/gr.186684.114 Hakemli / akademik
- Hallast, Pille, Chiara Batini, Daniel Zadik vd. «The Y-chromosome tree bursts into leaf: 13,000 high-confidence SNPs covering the majority of known clades.» Molecular Biology and Evolution 32, sayı 3 (2015): 661–673. doi:10.1093/molbev/msu327 Hakemli / akademik
- Ilumäe, Anne-Mai vd. «Human Y chromosome haplogroup N: a non-trivial time-resolved phylogeography that cuts across language families.» American Journal of Human Genetics 99, sayı 1 (2016): 163–173. doi:10.1016/j.ajhg.2016.05.025 Hakemli / akademik
- Wen, Shao-Qing vd. «Y-chromosome evidence confirmed the Kerei-Abakh origin of Aksay Kazakhs.» Journal of Human Genetics 65, sayı 9 (2020): 797–803. doi:10.1038/s10038-020-0759-1 Hakemli / akademik
- Zhabagin, Maxat vd. «The medieval Mongolian roots of Y-chromosomal lineages from South Kazakhstan.» BMC Genetics 21, Ek sayı 1 (2020): 87. doi:10.1186/s12863-020-00897-5 Hakemli / akademik
- Wei, Lan-Hai vd. «Whole-sequence analysis indicates that the Y chromosome C2*-Star Cluster traces back to ordinary Mongols, rather than Genghis Khan.» European Journal of Human Genetics 26, sayı 2 (2018): 230–237. doi:10.1038/s41431-017-0012-3 Hakemli / akademik
- Zerjal, Tatiana vd. «The genetic legacy of the Mongols.» American Journal of Human Genetics 72, sayı 3 (2003): 717–721. doi:10.1086/367774 Hakemli / akademik
- Rootsi, Siiri vd. «Distinguishing the co-ancestries of haplogroup G Y-chromosomes in the populations of Europe and the Caucasus.» European Journal of Human Genetics 20, sayı 12 (2012): 1275–1282. doi:10.1038/ejhg.2012.86 Hakemli / akademik
- Batini, Chiara vd. «Large-scale recent expansion of European patrilineages shown by population resequencing.» Nature Communications 6 (2015): 7152. doi:10.1038/ncomms8152 Hakemli / akademik
- Grugni, Viola vd. «Analysis of the human Y-chromosome haplogroup Q characterizes ancient population movements in Eurasia and the Americas.» BMC Biology 17 (2019): 3. doi:10.1186/s12915-018-0622-4 Hakemli / akademik
- Underhill, Peter A. vd. «The phylogenetic and geographic structure of Y-chromosome haplogroup R1a.» European Journal of Human Genetics 23, sayı 1 (2015): 124–131. doi:10.1038/ejhg.2014.50 Hakemli / akademik
- Trombetta, Beniamino vd. «Phylogeographic refinement and large scale genotyping of human Y chromosome haplogroup E provide new insights into the dispersal of early pastoralists in the African continent.» Genome Biology and Evolution 7, sayı 7 (2015): 1940–1950. doi:10.1093/gbe/evv118 Hakemli / akademik
turk.kim. “Y-DNA haplogrup ağacı” Araç, 24 Ekim 2026. https://turk.kim/agac.html