Antik DNA gezgini
Antik DNA çalışmalarının yayımladığı bireyler, Harvard'ın derlediği açık bir veri setinde toplanıyor: Allen Ancient DNA Resource[1]. Bu araç, derlemenin v66.p1_1240K.aadr.PUB.anno sürümündeki tarihlenmiş ve koordinatı olan 17.540 bireyin tamamını süzmenizi sağlar. (Derlemeyi tanıtan makale 8.0 sürümünü anlatır; burada kullanılan sürüm daha yenidir.)
Yapar: yayımlanmış antik bireyleri bölge, dönem, haplogrup, ülke, yayın ve tarihleme türüne göre süzer; sonucu sayar ve CSV olarak indirtir. Her satır AADR'nin kendi alanlarından gelir.
Yapmaz: bir bireyin “hangi halktan” olduğunu söylemez. Grup adları (Group ID) yayınların kendi etiketleridir; bir buluntu yerini ve dönemini anlatır, etnik ya da dilsel kimlik bildirmez. Haplogrup çağrıları da otomatiktir: düşük kapsamlı bireylerde eksik ya da kaba olabilir.
| Yıl | Grup (yayın etiketi) | Ülke | Y | mtDNA | SNP | Yayın |
|---|
Sonuçlar nasıl okunur?
- Yıl. AADR tarihleri “bugünden önce” (BP, 1950 başlangıçlı) verir; burada MS yılına çevrildi. Eksi değerler MÖ demektir. Tarihin yanındaki işaret tarihin nereden geldiğini söyler: radyokarbon bireyin kendi kemiğinden ölçülen tarih, ilişkili aynı bağlamdaki bir buluntudan ya da radyokarbonla tarihli bir akrabadan türetilen tarih, bağlam ise arkeolojik ya da tarihsel katmandan gelen tarihtir. Son ikisi bireyin değil, çevresinin tarihidir. Satırı açtığınızda AADR'nin kendi tarih yazımını (örneğin “651-774 calCE”) da görürsünüz.
- Grup. Yayının verdiği etiket (ör. Mongolia_EarlyMedieval_Turk). Yer, dönem ve bazen kültür adı taşır; bir etnik kimlik iddiası değildir.
- Y ve mtDNA. Y sütununda AADR'nin ISOGG adlandırmasıyla verdiği çağrı, satır açıldığında ayrıca mutasyon temelli ad (ör. C-M48) görünür. Adın sonundaki ~ imi, AADR'nin uç dalı kesin olarak çağıramadığını gösterir; aramada bu im yok sayılır. Haplogrup araması varsayılan olarak alt dalları da getirir; tam o dalı saymak için “tam eşleşme” kutusunu işaretleyin. İkisi aynı hattın iki yazımıdır; neden iki ad olduğu Y-DNA sayfasında anlatılır.
- Kalite ve kapsam. AADR kendi değerlendirmesinde kimi bireyleri “CRITICAL” ya da “Questionable” diye işaretler (kirlilik, düşük kapsam, çelişen veri). Bu bireyler süzgeçle gizlenebilir; satır açıldığında işaret görünür. Aynı bireyin birden çok veri sürümü varsa (ör. aynı kişinin iki ayrı kütüphanesi) tek kayıtta birleştirilmiştir; kaç sürümün birleştiği satır açıldığında yazar.
- SNP. 1240K hedeflerinde okunan konum sayısı; bireyin veri kalitesinin kaba ölçüsüdür. Birkaç bin SNP'lik bir bireyde haplogrup çağrısı kaba, otozomal analiz çoğu zaman imkânsızdır.
Veri nereden geliyor?
Veri seti, AADR'nin açıklama dosyasından (v66.p1_1240K.aadr.PUB.anno, md5 a2db1ac16f0f3558ed66fb251e1d5c7d) calisma/3a/veri_uret.py betiğiyle üretildi. Betik hiçbir alanı elle yazmaz ve hiçbir kayda yorum eklemez; yalnız AADR sütunlarını seçer, tarihi MS yılına çevirir ve ülkeden bir bölge etiketi türetir.
| Birey | 17.540 | tarihlenmiş ve koordinatı olan bireyler |
|---|---|---|
| Y haplogrubu bilinen | 9.030 | kadınlar ve düşük kapsamlı erkekler dışarıda kalır |
| mtDNA bilinen | 13.646 | mitokondri kapsamı 2×'in üzerinde ya da yayımlanmış |
| Radyokarbonla tarihli | 8.104 | bireyin kendi tarihi; geri kalanı ilişkili buluntudan ya da bağlamdan |
| Birleştirilen kayıt | 1.489 | aynı bireyin ikinci ve sonraki veri sürümleri |
| Ülke / bölge | 126 | 12 bölge etiketine toplandı |
| Grup etiketi | 3.578 | yayınların kendi etiketleri |
| Yayın | 336 | bireyi ilk bildiren çalışma |
Bölge dağılımı: Batı ve Kuzey Avrupa 6909 · Orta ve Doğu Avrupa 4835 · Amerika 1184 · Anadolu ve Kafkasya 925 · Moğolistan ve Sibirya 883 · Doğu Asya 882 · Orta Asya 491 · Yakın Doğu 402 · Afrika 363 · Okyanusya 229 · Sincan ve Batı Çin 220 · Güney Asya 217.
- Haplogrup saymak örneklem saymaktır. Bir dönemde bir bölgede kaç birey yayımlandığı, o dönemde kimin yaşadığını değil, kimin kazıldığını ve kimin dizilendiğini yansıtır. Örneklem yanlıdır ve yıldan yıla değişir.
- Grup adından etnik köken çıkarılamaz. “Turk” ya da “Xiongnu” geçen bir etiket, yayının mezar bağlamına verdiği addır.
- Bağlam tarihleri kesin değildir. Bir dönem aralığını daraltan karşılaştırmalarda yalnız radyokarbonla tarihli bireylerle çalışmak daha güvenlidir; süzgeçte bu seçenek var.
- Veri setinde arkaik insanlar da var. Neandertal ve Denisova bireyleri AADR'nin parçasıdır ve burada ayrıca işaretlidir; en eski kayıt 180 bin yıldan öncesine gider. Modern insan sayımlarında bunlar süzgeçle dışarıda bırakılmalıdır.
- Akraba bireyler bağımsız değildir. Aile ilişkisi bilinen bireyler satır açıldığında gösterilir; sıklık hesaplarında bunlar ayrıca düşünülmelidir.
Açık sorular
- Türk dönemi Moğolistan örnekleminin dönem ataması, AADR etiketi yerine yayınların kendi bağlam bilgisine göre nasıl düzeltilmeli?
- Bu veri setinden üretilecek ilk özgün analiz (J-PH1795 taşıyıcıları) hangi kapsama eşiğini kullanmalı?
Kaynaklar
- Mallick, Swapan vd. «The Allen Ancient DNA Resource (AADR) a curated compendium of ancient human genomes.» Scientific Data 11 (2024): 182. Kullanılan sürüm: v66.p1. doi:10.1038/s41597-024-03031-7 Hakemli / akademik
turk.kim. “Antik DNA gezgini” Araç, 22 Ekim 2026. https://turk.kim/adna_explorer.html