Araç

Türk etnogenezi atlası

Bir tarih seçin: harita o dönemde yayımlanmış antik bireyleri, çizelge o dönemde var olduğu bilinen arkeolojik kültürleri ve siyasi oluşumları gösterir. Atlas bir göç haritası değildir — neden olmadığı aşağıda yazılı.

Son güncelleme: 24 Ekim 2026 Kanıt türü: Hakemli / akademik + Kitap, tez, ansiklopedi
Önce bu

Haritadaki noktalar insan değil, kazı ve dizileme kararıdır. Bir bölgenin boş görünmesi orada kimsenin yaşamadığını değil, oradan yayımlanmış antik genom olmadığını gösterir. Haritadaki bireylerin çoğunluğu Avrupa kazılarından gelir; Orta Asya, Moğolistan ve Sincan birkaç kat seyrektir — bu bir tarih bulgusu değil, araştırma bütçesi ve kazı izni haritasıdır. Aşağıdaki tablo bölge bölge kaç birey olduğunu sayıyla gösterir.

Çizelgedeki bantlar iki ayrı kanıt düzeyindendir. Arkeolojik kültürler maddi buluntuyla ve çoğu zaman radyokarbonla tarihlenir; kağanlıklar ve hanedanlar yazılı kaynaklarla. Bir kültürün adı bir halkın adı değildir, bir kağanlığın sınırı da genetik bir sınır değildir.

Atlas ok çizmez. Haritada göç okları yoktur: bir okun yönü ve kalınlığı, veride olmayan bir kesinlik üretir. Göçün kanıtı okların kendisi değil, iki uçtaki bireylerin genomlarıdır.

Veri yükleniyor…
Haritanın tablo karşılığı — bölge ve baba hattı köküne göre birey sayıları
Antik birey verisini indir (JSON) Kültür ve oluşum verisini indir (JSON) Aynı veriyi tablo olarak süz

Atlası nasıl okumalı?

Neden göç oku yok?

Bozkır haritalarının çoğu kalın oklarla doludur: “Oğuzlar buradan buraya”, “Hunlar şu yöne”. Bir ok dört şeyi birden iddia eder — kimin, ne zaman, nereden nereye, ne kadar. Yayımlanmış antik genomlar bu dördünü aynı anda nadiren söyler. Elimizdeki veri şudur: belirli bir yerde ve belirli bir tarihte yaşamış bireylerin genomları. Bu genomlar arasındaki benzerlik bir akrabalığı gösterebilir; akrabalığın yönünü ve rotasını göstermez.

Bu yüzden atlas okun yerine noktayı koyar. İki dönem arasında gezinerek bir bölgedeki bireylerin genetik profilinin değiştiğini görebilirsiniz; bu değişimin göçle mi, yerinde karışmayla mı, yoksa örneklem değişikliğiyle mi olduğu ayrı bir sorudur ve yöntemleri Yöntemler sayfasında anlatılıyor.

Yazılı tarih nerede, genetik kanıt nerede?

Atlası bir süre kaydırınca şu görünür: yazılı kaynakların en çok şey söylediği oluşumlar, genetik olarak çoğu zaman görünmez. Avar dönemi için binden fazla, Xiongnu dönemi için altmışın üzerinde yayımlanmış birey var; buna karşılık Türk tarihinin en çok anlatılan halkaları — Oğuzların batıya göçü, Selçuklular, Türgiş Kağanlığı — tek bir bireyle bile temsil edilmiyor. Altın Orda gibi arada kalan örnekler de var: yazılı tarihi geniştir, elimizdeki birey sayısı ise tek hanelidir.

Bu boşluk, atlasın en işe yarar bulgusudur. “Oğuzlar Orta Asya'dan Anadolu'ya geldi” cümlesi tarih yazımında iyi belgelidir; ama o yolun iki ucundaki insanların genomlarını karşılaştırarak gösterilmiş değildir, çünkü aradaki halkalardan dizilenmiş kimse yoktur. Genetik kanıt isteyen her iddia, önce bu tablonun neresinde durduğuna bakmalıdır.

Atlastaki 57 kaydın 11'inde yayımlanmış tek bir birey yok. Tarihler MÖ için negatiftir.
KayıtTarihKatman
Xiongnu'nun bölünmesi ve çözülüşü[1]MS 48 – MS 91tek olay
Doğu–Batı bölünmesi[2]MS 582 – MS 603tek olay
Türgiş Kağanlığı[2]yaklaşık MS 699 – MS 766kağanlık
Oğuzların batıya göçü[3]yaklaşık MS 775 – MS 1.050tek olay
Yenisey Kırgızlarının Uygurları yıkışı[4]MS 840tek olay
Karahanlı İslamlaşması[5]yaklaşık MS 920 – MS 960tek olay
Dandanakan Savaşı[6]MS 1.040tek olay
Büyük Selçuklu Devleti[7]MS 1.040 – MS 1.157hanedan / devlet
Malazgirt Muharebesi[8]MS 1.071tek olay
Timur ve Timurlular[9]MS 1.370 – MS 1.405hanedan / devlet
Özbek Hanlıkları[10]MS 1.500 – MS 1.920hanedan / devlet

Tablodaki satırların bir bölümü tek günlük olaydır (Malazgirt, Dandanakan, 840'taki Kırgız zaferi): bir savaş alanından genom beklenmesi zaten gerçekçi değildir ve bu satırlar listede yalnızca atlasın bütünlüğü için durur. Asıl ağırlık, yüzyıllar süren oluşumlardadır — Türgiş Kağanlığı iki kuşaktan uzun sürdü, Büyük Selçuklu bir yüzyılı aştı, Oğuzların batıya göçü üç yüzyıla yayıldı; üçünden de yayımlanmış tek bir birey yok. Ayrıca “yayımlanmış birey yok” demek, o oluşumun var olmadığı ya da tartışmalı olduğu anlamına gelmez; yeni çalışmalar bu satırları değiştirebilir — veri dosyası sürümlüdür ve tarih taşır.

Aynı boşluk hanedan düzeyinde daha da keskindir: Aşina soyundan, Selçuklu ailesinden, Timurlulardan, Osmanlı hanedanından ya da Cengiz Han'dan doğrulanmış tek bir erkek genomu yoktur. Elde olan üç kişi vardır — Aşina prensesi (kadın birey)[11], Kuzey Zhou imparatoru Wu[12] ve Şato lideri Li Keyong[13] — ve üçü de hanedanların baba hattı sorusunu tek başına çözmez. Ayrıntı: Hanedanların Y-DNA'sı.

Veri nereden geliyor?

Antik bireyler: Allen Ancient DNA Resource (AADR), v66.p1, 1240K derlemesinden üretilen veri dosyası (17.540 birey)[14]. Aynı dosya antik DNA gezgininde tablo olarak da süzülebiliyor; üretim betiği ve sürüm orada yazılı.

Kültürler ve oluşumlar: ayrı bir veri dosyasında (57 kayıt). Her kaydın tarih aralığı, koordinatı ve kaynağı dosyanın içinde duruyor; aşağıdaki çizelgede bir banda tıklayınca kaynağı görünür.

Harita: Natural Earth 1:110.000.000 kara sınırları (kamu malı), Türk etnogenezinin coğrafyasına kırpılmış ve sadeleştirilmiş hâliyle. Üretim betiği pakette değil, kaynak depoda: calisma/3d/olaylar_uret.py ve calisma/3d/harita_uret.py.

Arkeolojik kültürlerin tarihleri ve birey sayıları 33 hakemli yayına dayanıyor:[15][16][17][18][19][20][21][22][23][1][24][25][26][27][28][29][30][31][32][33][34][35][36][37][38][39][40][41][42][13][43][4][44]

Siyasi oluşumların tarihleri yazılı kaynaklara ve 14 başvuru eserine dayanıyor:[9][10][2][45][46][47][48][6][8][7][3][49][5][50]

Bir kaydın tarihi, koordinatı ve kaynağı veri dosyasının içinde tek tek yazılıdır; çizelgede bir banda tıklayınca hepsi görünür. Kültür kayıtlarındaki birey sayısı elle girilmez: AADR grup etiketi deseni ile kaydın tarih penceresinin kesişiminden hesaplanır, bu yüzden yayınların kendi birey listeleriyle birebir aynı olmayabilir.

Bunu söylemek doğru değil

Bu atlastan çıkarılamayacak iddialar

Bu sayfanın eski sürümünde ne vardı?

Bu adreste daha önce “Kronoloji Atlası” duruyordu: 50.000 yıllık küresel bir kapsam, 84 siyasi ve kültürel oluşum, 13 dönem, 21 nüfus tahmini ve 14 göç oku. Kapsam sitenin kanıt tabanının çok ötesindeydi — Clovis, Jōmon, Bantu genişlemesi ve transatlantik köle ticareti aynı ekrandaydı. Sayfanın sonunda 24 kaynaklık bir liste vardı, ama hiçbir oluşum, tarih ya da ok tek tek bir kaynağa bağlı değildi: okur hangi tarihin nereden geldiğini göremiyordu.

Göç okları ayrıca kendi başlarına sorunluydu. “Ariyan'ın Hindistan'a Girişi” gibi bir başlık, hem yük taşıyan bir terim kullanıyor hem de hâlâ tartışılan bir modeli tek bir okla kesinleştiriyordu. “Türklerin Anadolu'ya Akını” oku 1040–1300 arasını tek bir hareket gibi gösteriyordu; oysa sitenin Anadolu Türkleri sayfası aynı süreci kaynaklarıyla çok daha dikkatli anlatıyor. Yeni atlas ok çizmiyor ve kapsamını Türk etnogenezinin coğrafyasıyla sınırlıyor.

Eski adres (kronoloji_atlasi.html) bu sayfaya yönlendirilmiştir; ona bağlanan dokuz eski adres de artık doğrudan buraya geliyor. Değişikliğin tam kaydı Düzeltmeler sayfasındadır.

Kaynaklar

  1. Fan Ye (范曄). Hou Han Shu (後漢書), bölüm 89, «Nan Xiongnu liezhuan» (南匈奴列傳). 5. yy. Vikikaynak tam metni Birincil kaynak
  2. Golden, Peter B. An Introduction to the History of the Turkic Peoples. Wiesbaden: Harrassowitz, 1992. archive.org Kitap, tez, ansiklopedi
  3. Sümer, Faruk. «Oğuzlar.» TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 33 (İstanbul, 2007): 325–330. islamansiklopedisi.org.tr, 22 Ekim 2026'da alındı Kitap, tez, ansiklopedi
  4. Sima Guang (司馬光). Zizhi Tongjian (資治通鑑), bölüm 246 (839–842). 1084. Vikikaynak tam metni Birincil kaynak
  5. Özaydın, Abdülkerim. «Karahanlılar» (siyasî tarih bölümü). TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 24 (İstanbul, 2001): 404–412. islamansiklopedisi.org.tr, 22 Ekim 2026'da alındı Kitap, tez, ansiklopedi
  6. Sevim, Ali. «Dandanakan Savaşı.» TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 8 (İstanbul, 1993): 456–457. islamansiklopedisi.org.tr, 22 Ekim 2026'da alındı Kitap, tez, ansiklopedi
  7. Sümer, Faruk vd. «Selçuklular.» TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 36 (İstanbul, 2009). Madde bölümlere ayrılmıştır: Faruk Sümer, 1. bölüm, 365–371. islamansiklopedisi.org.tr, 22 Ekim 2026'da alındı Kitap, tez, ansiklopedi
  8. Sevim, Ali. «Malazgirt Muharebesi.» TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 27 (Ankara, 2003): 481–483. islamansiklopedisi.org.tr, 22 Ekim 2026'da alındı Kitap, tez, ansiklopedi
  9. Aka, İsmail. «Timur.» TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 41 (İstanbul, 2012): 173–177. islamansiklopedisi.org.tr, 22 Ekim 2026'da alındı Kitap, tez, ansiklopedi
  10. Alpargu, Mehmet. «Özbekler.» TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 34 (İstanbul, 2007): 119–121. islamansiklopedisi.org.tr, 22 Ekim 2026'da alındı Kitap, tez, ansiklopedi
  11. Yang, Xiao-Min vd. «Ancient genome of Empress Ashina reveals the Northeast Asian origin of Göktürk Khanate.» Journal of Systematics and Evolution 61, sayı 6 (2023): 1056–1064. doi:10.1111/jse.12938 Hakemli / akademik
  12. Du, Panxin vd. «Ancient genome of the Chinese Emperor Wu of Northern Zhou.» Current Biology 34, sayı 7 (2024): 1587–1595.e5. doi:10.1016/j.cub.2024.02.059 Hakemli / akademik
  13. Yu, Yao vd. «Ancient genomic profile of the Shatuo Turkic leader Li Keyong.» Journal of Genetics and Genomics 53, sayı 7 (2026): 1210–1222. doi:10.1016/j.jgg.2026.04.015 Hakemli / akademik
  14. Mallick, Swapan vd. «The Allen Ancient DNA Resource (AADR) a curated compendium of ancient human genomes.» Scientific Data 11 (2024): 182. Kullanılan sürüm: v66.p1. doi:10.1038/s41597-024-03031-7 Hakemli / akademik
  15. Allentoft, Morten E. vd. «Population genomics of Bronze Age Eurasia.» Nature 522, sayı 7555 (2015): 167–172. doi:10.1038/nature14507 Hakemli / akademik
  16. Andreeva, T. V. vd. «Great Bolgar's historical genetics: a genomic study of individuals from burials close to the Greek Chamber in the 14th century.» Vavilovskii Zhurnal Genetiki i Selektsii 29, sayı 3 (2025): 423–432. doi:10.18699/vjgb-25-45 Hakemli / akademik
  17. Askapuli, Ayken vd. «Genomes of the Golden Horde elites and their implications for the rulers of the Mongol Empire.» PNAS 123, sayı 8 (2026): e2531003123. doi:10.1073/pnas.2531003123 Hakemli / akademik
  18. Damgaard, Peter de Barros vd. «137 ancient human genomes from across the Eurasian steppes.» Nature 557 (2018): 369–374. doi:10.1038/s41586-018-0094-2 Hakemli / akademik
  19. de Barros Damgaard, Peter, Rui Martiniano, Jack Kamm vd. «The first horse herders and the impact of early Bronze Age steppe expansions into Asia.» Science 360, sayı 6396 (2018): eaar7711. doi:10.1126/science.aar7711 Hakemli / akademik
  20. Gnecchi-Ruscone, Guido Alberto vd. «Ancient genomic time transect from the Central Asian Steppe unravels the history of the Scythians.» Science Advances 7, sayı 13 (2021): eabe4414. doi:10.1126/sciadv.abe4414 Hakemli / akademik
  21. Gnecchi-Ruscone, Guido Alberto vd. «Ancient genomes reveal origin and rapid trans-Eurasian migration of 7th century Avar elites.» Cell 185, sayı 8 (2022): 1402–1413. doi:10.1016/j.cell.2022.03.007 Hakemli / akademik
  22. Gnecchi-Ruscone, Guido Alberto vd. «Ancient genomes reveal trans-Eurasian connections between the European Huns and the Xiongnu Empire.» PNAS 122, sayı 9 (2025): e2418485122. doi:10.1073/pnas.2418485122 Hakemli / akademik
  23. Gyuris, Balázs vd. «Long shared haplotypes identify the southern Urals as a primary source for the 10th-century Hungarians.» Cell 188, sayı 21 (2025): 6064–6078.e11. doi:10.1016/j.cell.2025.09.002 Hakemli / akademik
  24. Fan Ye (范曄). Hou Han Shu (後漢書), bölüm 90, «Wuhuan Xianbei liezhuan» (烏桓鮮卑列傳). 5. yy. Vikikaynak tam metni Birincil kaynak
  25. Jeong, Choongwon, Shevan Wilkin, Tsend Amgalantugs vd. «Bronze Age population dynamics and the rise of dairy pastoralism on the eastern Eurasian steppe.» PNAS 115, sayı 48 (2018): E11248–E11255. doi:10.1073/pnas.1813608115 Hakemli / akademik
  26. Jeong, Choongwon vd. «A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe.» Cell 183, sayı 4 (2020): 890–904. doi:10.1016/j.cell.2020.10.015 Hakemli / akademik
  27. Liu Xu (劉昫) vd. Jiu Tang Shu (舊唐書), bölüm 194上, «Tujue shang» (突厥上). 945. Vikikaynak tam metni Birincil kaynak
  28. Kumar, Vikas, Wenjun Wang, Jie Zhang vd. «Bronze and Iron Age population movements underlie Xinjiang population history.» Science 376, sayı 6588 (2022): 62–69. doi:10.1126/science.abk1534 Hakemli / akademik
  29. Lazaridis, Iosif, Nick Patterson, David Anthony vd. «The genetic origin of the Indo-Europeans.» Nature 639, sayı 8053 (2025). doi:10.1038/s41586-024-08531-5 Hakemli / akademik
  30. Lee, Juhyeon vd. «Genetic population structure of the Xiongnu Empire at imperial and local scales.» Science Advances 9, sayı 15 (2023): eadf3904. doi:10.1126/sciadv.adf3904 Hakemli / akademik
  31. Lee, Juhyeon, Takehiro Sato, Atsushi Tajima vd. «Medieval genomes from eastern Mongolia share a stable genetic profile over a millennium.» Human Population Genetics and Genomics (2024): 1–11. doi:10.47248/hpgg2404010004 Hakemli / akademik
  32. Lee, Juhyeon, Ursula Brosseder vd. «Slab Grave expansion disrupted long co-existence of distinct Bronze Age herders in central Mongolia.» Nature Communications 16, sayı 1 (2025): 8420. doi:10.1038/s41467-025-63789-1 Hakemli / akademik
  33. Narasimhan, Vagheesh M. vd. «The formation of human populations in South and Central Asia.» Science 365, sayı 6457 (2019): eaat7487. doi:10.1126/science.aat7487 Hakemli / akademik
  34. Ning, Chao vd. «Ancient genomes from northern China suggest links between subsistence changes and human migration.» Nature Communications 11 (2020): 2700. doi:10.1038/s41467-020-16557-2 Hakemli / akademik
  35. Okovantsev, V. S. vd. «Genomic profiles of the Khazar-Period inhabitants of Phanagoria.» Vavilovskii Zhurnal Genetiki i Selektsii 30, sayı 5 (2026): 761–774. doi:10.18699/vjgb-26-77 Hakemli / akademik
  36. Saag, Lehti, Olga Utevska, Stanislav Zadnikov vd. «North Pontic crossroads: Mobility in Ukraine from the Bronze Age to the early modern period.» Science Advances 11, sayı 2 (2025): eadr0695. doi:10.1126/sciadv.adr0695 Hakemli / akademik
  37. Sima Qian (司馬遷). Shiji (史記), bölüm 110, «Xiongnu liezhuan» (匈奴列傳). MÖ yak. 91. Vikikaynak tam metni Birincil kaynak
  38. Unterländer, Martina vd. «Ancestry and demography and descendants of Iron Age nomads of the Eurasian Steppe.» Nature Communications 8 (2017): 14615. doi:10.1038/ncomms14615 Hakemli / akademik
  39. Wang, Ke vd. (Zuzana Hofmanová son yazar). «Ancient DNA reveals reproductive barrier despite shared Avar-period culture.» Nature 638, sayı 8052 (2025): 1007–1014. doi:10.1038/s41586-024-08418-5 Hakemli / akademik
  40. Wei Shou (魏收). Wei Shu (魏書), bölüm 103, «Gaoche» (高車). 554. Bu bölümün aslı kayıptır; bugünkü metin Bei Shi (北史) 98’den tamamlanmıştır. Vikikaynak tam metni Birincil kaynak
  41. Ouyang Xiu (歐陽修), Song Qi (宋祁) vd. Xin Tang Shu (新唐書), bölüm 215上, «Tujue shang» (突厥上). 1060. Vikikaynak tam metni Birincil kaynak
  42. Ouyang Xiu (歐陽修), Song Qi (宋祁) vd. Xin Tang Shu (新唐書), bölüm 217上, «Huihu shang» (回鶻上). 1060. Vikikaynak tam metni Birincil kaynak
  43. Linghu Defen (令狐德棻) vd. Zhou Shu (周書), bölüm 50, «Yiyu xia · Tujue» (異域下·突厥). 636. Vikikaynak tam metni Birincil kaynak
  44. de la Vaissière, Étienne. «Huns et Xiongnu.» Central Asiatic Journal 49, sayı 1 (2005): 3–26. Türkçesi: «Hunlar ve Xıongnu», çev. Özgür Yılmaz, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi 16, sayı 1 (2016): 183–198. bağlantı Hakemli / akademik
  45. Hitchins, Keith. «Kazaklar» (1. bölüm). TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 25 (Ankara, 2002): 131–132. islamansiklopedisi.org.tr, 22 Ekim 2026'da alındı Kitap, tez, ansiklopedi
  46. Kafalı, Mustafa. «Cengiz Han.» TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 7 (İstanbul, 1993): 367–369. islamansiklopedisi.org.tr, 22 Ekim 2026'da alındı Kitap, tez, ansiklopedi
  47. Salman, Hüseyin. «Karluklar.» TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 24 (İstanbul, 2001): 509–510. islamansiklopedisi.org.tr, 22 Ekim 2026'da alındı Kitap, tez, ansiklopedi
  48. Saray, Mehmet. «Altın Orda Hanlığı.» TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 2 (İstanbul, 1989): 538–540. islamansiklopedisi.org.tr, 22 Ekim 2026'da alındı Kitap, tez, ansiklopedi
  49. Uydu Yücel, Muallâ. «Kıpçaklar» (1. bölüm). TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 25 (Ankara, 2002): 419–421. islamansiklopedisi.org.tr, 22 Ekim 2026'da alındı Kitap, tez, ansiklopedi
  50. İnalcık, Halil. «Osman I.» TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 33 (İstanbul, 2007): 443–453. islamansiklopedisi.org.tr, 22 Ekim 2026'da alındı Kitap, tez, ansiklopedi
Bu sayfayı kaynak gösterin:
turk.kim. “Türk etnogenezi atlası” Araç, 24 Ekim 2026. https://turk.kim/atlas.html

İlgili

AraçAntik DNA gezgini AraçY-DNA haplogrup ağacı MakaleTürk etnogenezi DizinVeri ve araçlar