Anadolu Türklerinin genetik kökeni

“Türkiye Türkleri aslında Rum” ve “Türkler Orta Asya’dan gelip yerleşti, o kadar” cümleleri sosyal medyada sık karşılaşılan iki uç. Genetik çalışmalar ikisini de doğrulamıyor; ama neyi gösterdikleri ancak sayıların ne ölçtüğü anlaşılınca netleşiyor.

1. Türklerden önce Anadolu

Antik genomlar Anadolu’nun nüfusunun Neolitik’ten Roma ve Bizans dönemine kadar dikkat çekici bir süreklilik gösterdiğini ortaya koyuyor. Anadolu insanları Roma İmparatorluğu’nun nüfusunun önemli bir çekirdeğini oluşturuyordu: imparatorluk döneminde Roma kenti çevresinde yaşayanların genetik profili, Roma ve Bizans dönemi Anadolu bireylerininkiyle neredeyse aynıdır^[1].

Batı Anadolu’daki Yunan kolonisi yerleşimlerinde (Halikarnassos, Amisos) bile Yunanistan’ın Miken dönemi nüfusuna benzeyen bireyler bulunmadı; bu yerleşimlerin halkı büyük ölçüde yerel Anadolu nüfusunun devamıydı^[1]. Türklerden önceki Anadolu, tek bir “Rum” halkı değil, binlerce yıl içinde birçok dil ve kimlik değiştirmiş bir nüfustu.

Bugünkü Türkiye nüfusunun Avrupalılara genetik yakınlığı da yakın dönem göçlerden değil, büyük ölçüde Anadolu’dan Avrupa’ya yayılan Neolitik çiftçilerden kaynaklanır^[2].

2. Orta Asya katkısı ne kadar?

Farklı çalışmalar farklı yöntemlerle ve farklı referans nüfuslarla ölçtü. Sonuçlar birbirine yakın düşüyor:

Kars ve ark.’nın bölgesel ölçümleri de ilginç: Orta Asya bileşeni batıda (%12) doğudan (%6,48) yüksek; doğuda Kafkasya ve Orta Doğu bileşenleri, batıda Avrupa bileşeni artıyor^[2]. Bu çalışmanın örneklemi, nüfusu temsil etmek için değil, hastalık genetiği araştırmalarına katılan kişilerden derlenmiştir; yine de Türkiye üzerine yayımlanmış en büyük genom veri setidir.

Baba hattı için verilen %8,5–15,6, Türkiye örneğindeki C ve O haplogrubu taşıyıcılarının oranının (%2,81), bu iki haplogrubun Orta Asya’daki sıklıklarına bölünmesiyle elde edilmiş kaba bir tahmindir; bir güven aralığı değildir. Hesabın ayrıntısı yalnız yazarlardan birinin doktora tezinde açıklanır, hakemli makalede yok^[6]; tezdeki sayılar kendi içinde küçük bir tutarsızlık da taşır (13 taşıyıcı / 439 erkek ≈ %2,96).

3. Bileşen oranı ile göçmen payı aynı şey değil

“Türkiye Türklerinin %10’u Orta Asyalı” cümlesi yanlış anlaşılmaya çok açıktır. %9–10, bugünkü genomlarda Moğolistan ve Sibirya’daki nüfuslara benzeyen bileşenin oranıdır. Anadolu’ya gelen Türk dilli topluluklar ise bu bileşenden ibaret değildi: Orta Asya’dan yola çıkıp İran üzerinden gelen bu topluluklar zaten yolda karışmıştı.

Lazaridis ve ark. bunu hesaba katarak bir tahmin yapar: örneklenen antik Orta Asyalılarda bu bileşen %41 ile %100 arasında değiştiği için, Orta Asya’dan gelen toplulukların bugünkü nüfusa katkısı kabaca %9–22^[1] olabilir. Yazarlar bu tahmini “geçici” olarak niteler.

4. Karışım ne zaman oldu?

Genomlardaki karışık bölümlerin uzunluğundan karışımın kaç kuşak önce olduğu tahmin edilebilir. İki çalışma iki tarih veriyor:

• Lazaridis ve ark. bugünkü Türkiye örneğinde karışımı 857 ± 53 yıl önce^[1], olarak tarihler; %95 güven aralığı (yaklaşık 755–958 yıl) kabaca MS 1050–1250’ye, yani 11.–13. yüzyıllara denk gelir. Yazarlar bunu “2. binyılın ilk yüzyılları” diye özetler^[1].
• Yunusbayev ve ark. 19 kişilik bir Türkiye örneği için MS 873 ± 181 tarihini verir^[7]. (Makalenin Tartışma bölümü Türkler ile Azerilerin yüzyıllarını yer değiştirmiş biçimde verir: gövdede Türkler için 12. yüzyıl yazar, ama ek tablo ve Şekil 5 Türkiye için MS 873 ± 181, Azeriler için MS 1151 ± 106 verir. Burada ek tablodaki değer kullanılmıştır.) Bu çalışmada bütün Türk dilli halklar için tarihler 9. ile 17. yüzyıllar arasındadır.

İki tahmin de tek bir karışım anını varsayar; gerçekte birkaç yüzyıl süren göç dalgalarının ortalamasını verir. Yunusbayev ve ark. de bugünkü Türk halklarının büyük olasılıkla birden çok göç dalgasıyla oluştuğunu yazar. Lazaridis’in aralığı Malazgirt (1071) sonrası Selçuklu ve Beylikler dönemini kapsar; Yunusbayev’in daha eski ve daha geniş aralığı, daha küçük örneklem ve farklı referans nüfuslarla hesaplanmıştır.

5. Orta Çağ Anadolu’sunun genomları

Bizans dönemi Anadolu bireylerinde Doğu Avrasya kökenli bileşen bulunmadı. Muğla Yatağan’daki Çapalıbağ’da gömülü Beylikler ve Osmanlı dönemi (14.–17. yüzyıl) bireylerinde ise bu bileşen yaklaşık %18, yani bugünkü ortalamanın iki katı. Bu bireylerdeki karışım, yaşadıkları dönemden yaklaşık 340 yıl önceye, yani kabaca 11.–13. yüzyıllara düşüyor; yazarlar bunun Selçukluların Anadolu’ya gelişinin hem öncesine hem sonrasına uyabileceğini yazar. Yazarlar bu bireyleri topluluğun genelini değil, ilginç bir “aykırı” grubu temsil eden kişiler olarak sunar^[1].

Daha eski bir çalışma, Burdur’daki Sagalassos’ta 11.–13. yüzyıllara ait bireylerin anne hatlarında Orta Asya izi bulmadı^[8]. Selçuklu dönemine açıkça atanmış yayımlanmış bir Anadolu genomu ise henüz yok.

Antik genomların derlendiği AADR veritabanında (sürüm v66.p1) Türkiye’den MS 1000–1900 arasına tarihlenen 41 birey var. Bunlardan yalnız üçü Doğu Avrasya’da yaygın bir hat taşıyor: Çapalıbağ’dan bir erkek (Y kromozomunda N hattı, 1404–1440), aynı yerden bir erkek (anne hattında A) ve Kaman-Kalehöyük’ten bir kadın (anne hattında D)^{[9, 10, 11]}. Türk dönemi öncesinde de benzer tekil örnekler var: Roma dönemi Samsun’dan ve Bizans dönemi Mardin’den birer R1a-Z93 erkeği gibi^[1]. Yani tek bir haplogrup, göçün kanıtı sayılamaz.

6. Baba hatları

Bugünkü Türkiye’de en sık Y haplogrupları J2a (%18,4), R1b (%14,9) ve R1a (%12,1)^[2]. J haplogrubu Anadolu’nun Kalkolitik ve Tunç Çağı nüfusunda da en sık hattı ve bugün hâlâ yaklaşık üçte bir oranında^[10]. Cinnioğlu ve ark.’na göre Türkiye’deki baba hatlarının %94,1’i Avrupa ve Yakın Doğu ile paylaşılıyor; Orta Asya ile ilişkili C, Q ve O haplogruplarının toplamı yalnız %3,4 — bu hatlar Orta Asya dışında da bulunur^[5].

R1a gibi hatlar hem bozkırda hem Anadolu’da bulunduğu için, alt dalları ayrıştırılmadan bir kişinin baba hattının hangi göçle geldiği söylenemez. Osmanlı hanedanıyla ilişkilendirilen J-PH1795 gibi bazı alt dallar ise Orta Asya’dan Anadolu’ya antik DNA ile izlenebiliyor: Osmanlı hanedanının babasoyu.

7. Komşularla karşılaştırma

Kars ve ark.’na göre Türkiye nüfusunun genetik olarak en yakın olduğu nüfuslar doğudaki ve batıdaki komşuları, ardından İtalya’daki Toskanalılardır; Türkiye, Kafkasya, Levant ve İran nüfuslarıyla belirgin bir ortak soy paylaşır. Balkan kökenli ailelerden gelen alt grup Balkan nüfuslarına, doğu alt grubu Ermeni ve İranlılara daha yakındır; Orta Asya nüfuslarına uzaklık her bölgede yüksektir. Bu alt bölge karşılaştırmaları hakemli makalede değil, yazarlardan birinin doktora tezinde ayrıntılandırılmıştır^{[2, 6]}.

Yunusbayev ve ark.’na göre bu durum Türk dilli halkların çoğu için geçerlidir: çoğu, genetik olarak Türk dilli olmayan coğrafi komşularına benzer; Anadolu, İran, Kafkasya ve Doğu Avrupa’da bu özellikle belirgindir. Ama aynı yazarlara göre daha yüksek bir Asya bileşeni, Batı Avrasya’daki Türk dilli halkları komşularından ayırır^[7]. İki cümle birlikte okunmalıdır.

8. Göç mü, dil değişimi mi?

Yunusbayev ve ark. Türk dillerinin Doğu Avrasya’daki çekirdeği dışına büyük ölçüde dil değişimiyle, büyük olasılıkla “seçkin egemenliği” yoluyla yayıldığını savunur: daha küçük ama siyasal olarak güçlü bir göçmen topluluğun dili zamanla yerleşik çoğunluğa geçer. Aynı çalışma, göçlerin genetik izinin gerçek ve ölçülebilir olduğunu da vurgular^[7]. Alkan ve ark. de göçün yoğunluğunun tartışmalı, dilsel etkisinin ise tartışmasız olduğunu yazar^[12].

Yani “göç” ile “dil değişimi” birbirinin alternatifi değil: Anadolu’ya gerçek bir göç oldu, göçmenler nüfusun azınlığıydı ve dilleri çoğunluğa yayıldı. Türklük bir soy oranı değil, bir dil ve kültür kimliğidir; bir halkın atalarının karışık olması onun kimliğini geçersiz kılmaz.

9. Bunu söylemek doğru değil

10. Açık sorular

İlgili