Moğolistan'da baba hatları dönemden döneme nasıl değişti?
Bozkırın baba hattı tarihi hakkında yayınlarda okunan cümleler var: “Türk döneminde batı Avrasya hatları artar”, “Moğol döneminde erkeklerin üçte biri C2 taşır”. Bu analiz, aynı sonuca derlemenin kendisinden ulaşılıp ulaşılamayacağını sınar.
Evet, yeniden üretiliyor. Bugünkü Moğolistan sınırları içinden yayımlanmış 276 bireyin 263'si bu yedi döneme düşüyor (kalan 13 birey Afanasyevo'dan öncesine tarihleniyor). Tunç Çağı'nda baskın olan Q Göktürk ve Uygur dönemlerinde tabloda hiç görünmüyor; yerini R ve J alıyor. Bu, Jeong ve arkadaşlarının bildirdiği yönle aynı[1].
Moğol döneminde tablonun en kalabalık dalı C2. Bu, bizim sayımımızın sonucudur; aynı dönem için yayının kendi vurgusu başkadır (aşağıda).
Ama bu bir nüfus oranı değil. Her dönemde Y kromozomu okunmuş birey sayısı onlarla sınırlı; Göktürk dönemi için tablodaki bütün sayılar tek haneli. Bu büyüklükte bir örneklemde tek bir mezarlık bütün tabloyu değiştirebilir.
Yöntem
Yalnız bugünkü Moğolistan sınırları içinden gelen bireyler alındı (AADR'nin ülke sütunu). Dönem sınırları elle seçilmedi: sitenin atlas veri dosyasındaki kaynaklı tarihlerden türetildi. Her birey, ISOGG çağrısının ana dalına (ilk harf ve basamak: C2, R1, Q1 gibi) indirgendi; alt dal ayrımı yapılmadı.
Dönem sınırları bu sayfada elle seçilmedi: atlas veri dosyasındaki kaynaklı tarihlerden alındı. Böylece “Türk dönemi” ya da “Moğol dönemi” derken hangi yılların kastedildiği ve o yılların nereden geldiği denetlenebilir kalıyor. Dönemler birbirini izler, aralarında boşluk yoktur; kapsam dışında kalan 13 birey ilk dönemin başlangıcından (Afanasyevo) öncesine tarihlenir ve tabloya girmez.
Ana dala indirgeme. Her birey ISOGG çağrısının ana dalına indirgenir: C2b1a3a1 → C2. Çok harfli paragruplar (CT, BT, NO gibi) olduğu gibi bırakılır; bunlar bir alt dal değil, “şu dalların ortak atası, hangisi olduğu belirlenemedi” demektir.
Sonuç
| Dönem | Birey | Y okunmuş | Baba hattı ana dalları (birey sayısı) |
|---|---|---|---|
| Tunç Çağı MÖ 3000 – MÖ 1000 | 61 | 41 | Q1 24 · R1 6 · N 5 · C2 3 · N1 1 · O2 1 · Q 1 |
| Taş Sandık ve erken göçebeler MÖ 1000 – MÖ 209 | 45 | 23 | Q1 13 · R1 6 · N1 2 · K2 1 · BT 1 |
| Xiongnu dönemi MÖ 209 – MS 93 | 52 | 29 | R1 11 · Q1 6 · C2 4 · J2 2 · N1 2 · O2 1 · L2 1 · J1 1 · NO 1 |
| Xianbei ve Rouran MS 93 – MS 552 | 13 | 6 | E1 1 · C2 1 · J2 1 · O2 1 · J1 1 · R1 1 |
| Göktürk dönemi MS 552 – MS 744 | 13 | 10 | R1 4 · J2 3 · D1 1 · C2 1 · N1 1 |
| Uygur ve Kırgız dönemi MS 744 – MS 1206 | 19 | 10 | R1 4 · J2 4 · C2 2 |
| Moğol dönemi ve sonrası MS 1206 – MS 1847 | 60 | 34 | C2 15 · O2 5 · N1 5 · R1 4 · D1 3 · Q1 1 · J1 1 |
Tablodan okunanlar:
- Q'nun gerilemesi. Tunç Çağı'nda Y okunmuş bireylerin yarısından çoğu Q taşırken, Göktürk ve Uygur dönemlerinde tabloda tek bir Q yok. Aynı yönü Jeong ve arkadaşları da bildirir[1].
- J'nin yükselişi belirgin, R'nin değil. Göktürk döneminde Y okunmuş on bireyin yedisi R ya da J taşıyor. Ama dikkat: R zaten Tunç Çağı'ndan beri tabloda var (altı birey) ve Xiongnu döneminde en kalabalık dal. Asıl yeni olan J: Tunç Çağı'nda hiç yokken Göktürk ve Uygur dönemlerinde her ikisinde de üç–dört birey.
- O'nun belirmesi. Moğol dönemi ve sonrasında O2 dalı beş bireyle tabloya giriyor; daha önceki dönemlerde en çok bir birey. Jeong ve arkadaşlarının Moğol dönemi için öne çıkardığı değişim de budur[1].
- C2 tablonun en kalabalık dalı hâline geliyor. Moğol döneminde Y okunmuş 34 bireyin 15'i C2 taşıyor; daha önceki hiçbir dönemde C2 dört bireyi geçmemişti. Bu bizim sayımımızdır; yayının kendi metni bu dönem için C2'yi ayrıca vurgulamaz.
- Örneklem dalgalı. Xianbei ve Rouran dönemi için Y okunmuş birey sayısı tek haneli; o satırdan bir sonuç çıkarmak doğru olmaz.
Ne söyler, ne söylemez
- Çıkarılabilir: Yayının bildirdiği örüntü — Q'nun gerilemesi, batı Avrasya hatlarının görünür olması, Moğol döneminde O2'nin belirmesi — derlemenin ham sayımından da görülüyor. Yani bu bulgular tek bir çalışmanın yöntem tercihine bağlı değil.
- Çıkarılabilir ama yayına atfedilemez: Moğol döneminde C2'nin tablonun en kalabalık dalı olması bizim sayımımızdır. Yayının metni bu dönem için başka bir dalı öne çıkarır; iki bulgu çelişmez, aynı tabloya iki ayrı açıdan bakar.
- Çıkarılabilir: Moğolistan'ın baba hattı bileşimi bin yıl içinde belirgin biçimde değişmiş; bu, yerinde süreklilik varsayımını zorlaştırır.
- Çıkarılamaz: Yüzde. Tablodaki sayılardan “o dönemde erkeklerin şu kadarı C2 taşıyordu” gibi bir oran çıkarılamaz; bunlar o dönemde yaşamış insanların değil, kazılıp dizilenmiş bireylerin sayısıdır.
- Çıkarılamaz: Göçün yönü. Bir dalın bir dönemde belirip başka dönemde kaybolması göçle de, yerel grupların değişmesiyle de, kazılan mezarlığın değişmesiyle de açıklanabilir. Ayrımı yapan yöntemler Yöntemler sayfasında.
- Çıkarılamaz: Dil. Baba hattı dağılımı konuşulan dili göstermez; aynı dönemde aynı dili konuşan insanlar farklı dallar taşıyabilir (bkz. Türk dilleri nasıl yayıldı?).
Kodu ve veriyi indirin
Dönem sınırları, süzme ölçütleri ve sayım tek bir betikte; sayfadaki hiçbir sayı elle yazılmadı.
Kaynaklar
- Jeong, Choongwon vd. «A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia’s Eastern Steppe.» Cell 183, sayı 4 (2020): 890–904. doi:10.1016/j.cell.2020.10.015 Hakemli / akademik
turk.kim. “Moğolistan'da baba hatları dönemden döneme nasıl değişti?” Özgün analiz, 22 Ekim 2026. https://turk.kim/analiz/mogolistan.html